اسلام دین اعتدال و میانه‌روی! بخش شانزدهم

۱٦. اعتدال در برخورد با مخالفان

یکی از درخشان‌ترین جلوه‌های اعتدال در اسلام شیوه برخورد با مخالفان خود می‌باشد،
اسلام عزیز از آغاز طلوع‌اش بر عدالت، حکمت، رحمت و انصاف استوار است و پیروان خود را حتی در مواجهه با مخالفین فکری، دینی و اجتماعی نیز به رعایت این ارزشها فرا می‌خواند، از همین رو اسلام نه خشونت بی‌ضابطه و برخوردهای افراطی را میپذیرد و نه تسلیم شدن در برابر باطل و چشم‌پوشی از حق را تجویز می‌کند؛ بلکه راهی متوازن و حکیمانه را پیش روی مسلمانان قرار می‌دهد.

اختلاف نظر و وجود مخالفین، بخشی از سنت الهی در زندگی انسان‌ها میباشد چنانچه الله متعال می‌فرماید:
وَلَوْ شَاءَ رَبُّكَ لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّةً وَاحِدَةً وَلَا يَزَالُونَ مُخْتَلِفِينَ
هود: ۱۱۸
ترجمه: «و اگر پروردگارت می‌خواست همه مردم را یک امت قرار میداد؛ اما آنان همواره اختلاف خواهند داشت.

بنابراین وجود اختلاف به خودی خود مشکل نیست بلکه آنچه اهمیت دارد، شیوه برخورد با این اختلافات است، اسلام از مسلمانان می‌خواهد که در برخورد با مخالفان، اصول دینی، اخلاقی و انسانی را رعایت نمایند و از ظلم، تحقیر، توهین و بی‌انصافی دوری کنند.

قرآن کریم در زمینه گفتگو با مخالفان می‌فرماید:
(ادْعُ إِلَىٰ سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَجَادِلْهُم بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ) النحل: ۱۲۵
ترجمه: به راه پروردگارت با حکمت و پند نیکو دعوت کن و با آنان به بهترین شیوه گفتگو نما.
این آیه یکی از مهم‌ترین اصول اعتدال در تعامل با مخالفان را بیان می‌کند، اسلام خواهان آن است که دعوت، گفتگو و دفاع از حق بر پایه منطق، استدلال، ادب و حکمت باشد نه بر مبنای عصبانیت، تحقیر و تندخویی.

سیره پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وسلم بهترین نمونه این اصل است، آن حضرت در طول دوران دعوت خویش با انواع مخالفت‌ها، اهانت‌ها، آزارها و دشمنی‌ها روبه‌رو شدند؛ اما در بسیاری از موارد با حلم، بردباری و اخلاق نیکو با مخالفان برخورد نمودند، همین اخلاق کریمانه سبب شد که بسیاری از افراد جذب اسلام شوند.

اسلام عزیز حتی در برابر دشمنان نیز مسلمانان را به رعایت عدالت امر نموده است. الله متعال میفرماید:
وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلَىٰ أَلَّا تَعْدِلُوا ۚ اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى
المائدة: ۸
ترجمه: دشمنی گروهی با شما، شما را بر آن ندارد که عدالت نکنید؛ عدالت کنید که به تقوا نزدیک‌تر است.

این آیه یکی از بزرگ‌ترین اصول اخلاقی اسلام را بیان می‌کند؛ زیرا بسیاری از مردم هنگامی که با مخالفان خود روبه‌رو می‌شوند، انصاف را کنار می‌گذارند اما اسلام از مسلمان می‌خواهد که حتی در حالت اختلاف و دشمنی نیز حقیقت را تحریف نکند و از عدالت خارج نشود.
از سوی دیگر اعتدال در برخورد با مخالفان به این معنا نیست که مسلمان از حق دست بردارد یا در برابر باطل سکوت کند، اسلام مسلمانان را به استقامت بر حق و دفاع از حقیقت دعوت می‌کند؛ اما این دفاع باید با روش‌های مشروع، حکیمانه و اخلاقی صورت گیرد.
یکی از آسیب‌های بزرگ جوامع اسلامی در دوره‌های مختلف، افراط در برخورد با مخالفان بوده است؛ به گونه‌ای که گاه اختلاف نظرهای علمی و فقهی به دشمنی، بدگویی، تهمت و حتی تکفیر منجر شده است.
این روش نه با روح اسلام سازگار است و نه با سیره سلف صالح. علما و بزرگان امت با وجود اختلافات علمی، احترام یکدیگر را حفظ می‌کردند و اجازه نمی‌دادند اختلاف نظر به اختلاف دل‌ها تبدیل شود.

همچنان در مقابل تفریط نیز خطرناک است؛ یعنی اینکه انسان به نام مدارا حق و باطل را یکسان بداند یا نسبت به انحرافات و خطاهای آشکار بی‌تفاوت شود، اسلام نه افراط را می‌پذیرد و نه تفریط را؛ بلکه مسلمان را به موضعی دعوت می‌کند که در آن حق‌گویی با اخلاق، استقامت با حکمت و صراحت با عدالت همراه باشد.

در شرایط کنونی که ارتباطات گسترده‌تر شده و اختلاف دیدگاه‌ها بیش از گذشته آشکار گردیده است نیاز به رعایت این اصل اسلامی بیش از هر زمان دیگری احساس می‌شود، بسیاری از تنش‌ها، دشمنی‌ها و تفرقه‌ها ناشی از آن است که افراد به جای گفتگو و استدلال به توهین، تحقیر و تعصب روی می‌آورند.

بنابراین اعتدال در برخورد با مخالفان اقتضا می‌کند که مسلمان در عین پایبندی به حق، از عدالت، اخلاق، حکمت و انصاف فاصله نگیرد او باید حقیقت را بیان کند اما با روش نیکو؛ از عقیده و ارزش‌های خود دفاع کند اما بدون ظلم و تعدی؛ و با مخالفان خود تعامل نماید اما در چارچوب اصولی که قرآن کریم و سنت نبوی ترسیم نموده‌اند، این همان روشی است که می‌تواند زمینه اصلاح، تفاهم و گسترش حقیقت را در جامعه فراهم سازد.
ادامه دارد…