خوارج نخستین فرقهای بود که پس از شهادت حضرت عثمان رضیاللهعنه و فتنههای پس از آن، از جماعت مسلمانان جدا شدند. آنها پس از واقعهٔ حکمیت میان حضرت علی و حضرت معاویه رضیاللهعنهما با سر دادن شعار «لا حکم إلا لله» از صف مسلمانان بیرون رفتند و در منطقهٔ حروراء گرد هم آمدند.
مهمترین ویژگی فکری شان این بود که مسلمانان را به سبب ارتکاب گناه یا برداشتهای اجتهادی، کافر میشمردند.
آنها حضرت علی رضیاللهعنه و شمار زیادی از صحابهٔ کرام رضیاللهعنهم را کافر میپنداشتند و خون و مال مسلمانان را مباح میدانستند. خوارج در فهم نصوص دینی دچار انحراف شدند؛ به ظواهر برخی از آیات قرآن عظیمالشأن تمسک میکردند اما سنت نبوی و فهم صحابهٔ کرام را نادیده میگرفتند. از همینرو بسیاری از احکامی را که در سنت ثابت شده بود، رد میکردند و به سادگی مسلمانان را تکفیر مینمودند. رسول اکرم صلیاللهعلیهوسلم در بارهٔ آنها هشدار داده و فرمودهاند که قرآن عظیمالشأن را تلاوت خواهند کرد اما از حقیقت و روح آن بهرهای نخواهند برد و «مسلمانان را میکشند و مشرکان را رها خواهند کرد.»
زیانهای خوارج و گروههای همفکر شان برای امت اسلامی را میتوان در نکات زیر خلاصه کرد:
۱. گسترش پدیدهٔ تکفیر در میان مسلمانان و خارج دانستن افراد از اسلام بدون وجود دلیل شرعی.
۲. ریختن خون مسلمانان و ایجاد ناامنی و آشوب در جامعهٔ اسلامی.
۳. تضعیف وحدت امت و گسترش تفرقه و جدایی در میان مسلمانان.
۴. سوءاستفاده از آیات قرآن عظیمالشأن و تفسیر نادرست نصوص شرعی.
۵. بیاعتنایی به سنت نبوی و فهم صحابهٔ کرام که سبب گمراهی در عقیده و عمل میشود.
۶. تضعیف قدرت و هیبت امت اسلامی و فراهمسازی زمینه برای نفوذ دشمنان.
۷. ارائهٔ چهرهای خشن و نادرست از اسلام در برابر جهانیان.
۸. سرگرم ساختن مسلمانان به نزاعها و جنگهای داخلی، به جای رویارویی با مشکلات اساسی و دشمنان حقیقی.
داعش و شباهت فکری آن با خوارج
بسیاری از علما داعش را از لحاظ فکری شبیه خوارج دانستهاند زیرا این گروه نیز در موارد متعددی تکفیر مسلمانان، افراطگرایی در دین، توسل به خشونتهای بیضابطه، ریختن خون افراد بیگناه و ایجاد تفرقه در میان مسلمانان را به عنوان روش و راهبرد خود برگزیده است. نتیجهٔ چنین اندیشه و رفتار، تضعیف وحدت امت اسلامی، بدنام شدن اسلام و فراهم شدن فرصت برای دشمنان مسلمانان است.
از همینرو راه نجات و پیروزی امت اسلامی در تمسک استوار به قرآن عظیمالشأن و سنت نبوی، پیروی از فهم صحابهٔ کرام و سلف صالح، دوری از افراط و تفریط، تقویت وحدت مسلمانان و پرهیز از تکفیر بیدلیل نهفته است.