در پی بازداشت «سلطان عزیز عزام»، سخنگوی داعش خراسان (ISKP) از سوی پاکستان، گزارشهای گوناگونی منتشر شده است. سلطان عزیز عزام از مدتها پیش بهعنوان سخنگوی رسمی داعش خراسان شناخته میشد و از او بهعنوان یکی از چهرههای محوری و تأثیرگذار در فعالیتهای تبلیغاتی این گروه یاد میگردید.
بر بنیاد گزارشهای سال ۲۰۲۵ میلادی تیم نظارت سازمان ملل متحد (UN) و تازهترین اطلاعات امنیتی، سلطان عزیز عزام بنیانگذار و رهبر شاخهٔ رسمی رسانهای داعش خراسان موسوم به «العزائم فاوندیشن» معرفی شده است. العزائم فاوندیشن بستر اصلی رسانهای داعش خراسان بهشمار میرود که از آن برای جذب و استخدام، تبلیغات ایدیالوژیک و پذیرش مسئولیت حملات استفاده میشود.
شایان ذکر است که سلطان عزیز عزام با توجه به پیشینهٔ علمی و فکری خود، ژورنالیست و شاعر بود و همین ویژگیها به او امکان داده بود تا «العزائم فاوندیشن» را بهصورت یک شبکهٔ رسانهای مدرن، نیرومند و چندزبانه سازماندهی و گسترش دهد.
از همین رو سلطان عزیز عزام از طریق این فاوندیشن بر رسانههایی چون «وایس آف خراسان» (Voice of Khorasan) و دیگر محصولات صوتی و تصویری نظارت مستقیم داشت. اما پس از بازداشت او، در فعالیتهای رسانهای و عملیات تبلیغاتی العزائم فاوندیشن وقفه و تأثیر قابل توجهی بهوجود آمده است.
در بارهٔ سلطان عزیز عزام، در دسامبر ۲۰۱۸ گزارشی منتشر شد که در آن ادعا گردیده بود: «او در نتیجهٔ یک حملهٔ هوایی امریکا (Airstrike) در ولسوالی پچیر آگام ولایت ننگرهار افغانستان و بهگفتهٔ برخی گزارشها در منطقهٔ وزیر تنگی ولسوالی خوگیانی کشته شده است.»
مقامهای پیشین افغان و ارتش امریکا نیز مدعی بودند که سلطان عزیز عزام در یک حملهٔ طیارهٔ بیسرنشین هدف قرار گرفته است. هرچند در آن زمان، مقامات امریکایی و افغان کشتهشدن او را تأیید کردند اما این گزارش بعداً نادرست ثابت شد. سلطان عزیز عزام از یک محل امن در پاکستان پیام صوتی منتشر کرد و خبر کشتهشدن خود را رد نمود؛ هرچند پذیرفت که در آن حمله زخمی شده بود.
پیش از این نیز در فبروری ۲۰۱۶، نظام حاکم وقت ادعای کشتهشدن او را مطرح کرده بود؛ اما چند ماه بعد دوباره ظاهر شد و در عملیاتها علیه طالبان مشارکت داشت. شایان توجه است که در گزارشهای استخبارات امارت اسلامی افغانستان و شماری از نهادهای بینالمللی، این موضوع بهگونهٔ مستند تأیید شده که مراکز آموزشی داعش در ایالتهای بلوچستان و خیبرپختونخوای پاکستان، تحت نظارت کامل فوج و استخبارات پاکستان فعال بودهاند. در این گزارشها آمده است که استخبارات پاکستان اعضای داعش را در زمانهای مناسب برای انجام فعالیتهای تروریستی گوناگون بهکار میگیرد.
این گزارشها با رویدادهای اخیر نیز همخوانی دارد؛ رویدادهایی که در آنها شماری از اعضای داعش بهدست افراد ناشناس در کراچی، پشاور و بلوچستان کشته شدهاند. قابل یادآوری است که پس از بازگشت امارت اسلامی افغانستان به قدرت، بهویژه عملیاتهای شدید علیه داعش در داخل افغانستان آغاز شد و در نتیجه، یافتن پناهگاههای امن برای داعش در افغانستان ناممکن گردید.
در پی این وضعیت، داعش ناگزیر شد از افغانستان بگریزد و در پاکستان برای خود پناهگاههای امن ایجاد کند؛ پناهگاههایی که استخبارات و فوج پاکستان برای حفاظت و تسهیل آنها همکاری میکردند تا در صورت نیاز، داعش علیه امارت اسلامی افغانستان مورد استفاده قرار گیرد. در چارچوب همین سیاست، وزیر پیشین امور مهاجرین امارت اسلامی افغانستان، شهید حاجی خلیلالرحمن حقانی در ۱۱ دسامبر ۲۰۲۴، پس از ادای نماز ظهر و هنگام خروج از مسجد در محوطهٔ وزارت در کابل، در یک حملهٔ انتحاری به شهادت رسید. مسئولیت این حمله را داعش (ISKP) بر عهده گرفت.
از سوی دیگر، استخبارات امارت اسلامی افغانستان فردی را بازداشت کرد که مسئولیت نظارت و تسهیل برای انتحاری داعش را بر عهده داشت. این فرد در جریان تحقیقات اعتراف کرد که هم انتحاری و هم تسهیلکننده، به هدایت استخبارات پاکستان برای انجام این حملهٔ تروریستی مأمور شده بودند. رسانهٔ «المرصاد» نیز به مناسبت سالگرد شهادت حاجی خلیلالرحمن حقانی، ویدیوی اعترافات این تسهیلکنندهٔ دستگیرشدهٔ داعش را منتشر کرده بود.
همچنین، در گزارشهای تیم نظارت سازمان ملل متحد در بارهٔ داعش خراسان (ISKP) در ماههای اگست و دسامبر ۲۰۲۵ آمده است: «فعالیت اصلی داعش خراسان همچنان در مناطق مربوط به خط فرضی در پاکستان متمرکز است و این گروه تلاش میکند حملات خود را به آنسوی خط فرضی گسترش دهد.»
در این گزارشها هشدار داده شده است که داعش در مناطق خط فرضی پاکستان شبکهٔ خود را تقویت کرده و در برخی مناطق، در آموزش ایدیالوژیک کودکان و فعالیتهای مرتبط با حملات انتحاری نیز دخیل است.
همچنین گزارشها تصریح میکند که سازمان ملل متحد، داعش خراسان را «تهدیدی جدی برای امنیت جنوب آسیا، بهویژه پاکستان و آسیای مرکزی» دانسته و تأکید کرده است که این گروه میکوشد از پناهگاههای امن موجود در پاکستان بهرهبرداری کند.
بهگفتهٔ تیم مانیتورینگ، داعش خراسان اکنون بهجای کنترل مناطق، راهبرد «جنگ شهری» (Urban Warfare) را برگزیده است؛ بدین معنا که عناصر این گروه در شهرهای بزرگ پنهان میشوند و از همانجا حملات خود را طراحی میکنند. این ادعا با کشتهشدن شمار زیادی از فعالان داعش در شهرهای مختلف پاکستان تأیید میشود. برای نمونه، یکی از فرماندهان مهم داعش بهنام محمد احسانی مشهور به «انور»، در اواخر سپتمبر ۲۰۲۵ در شهر پشاور کشته شد. همچنان در اواسط نوامبر ۲۰۲۵، یکی از اعضای داعش بهنام برهان زید در بخشهایی از پنجاب و سند به هلاکت رسید. زلمی خلیلزاد، نمایندهٔ پیشین ویژهٔ امریکا برای افغانستان، برهان را از فرماندهان مهم داعش معرفی کرده بود.
نکتهٔ قابل توجه دیگر این است که در اواسط مارچ ۲۰۲۵ (حدود ۱۱ تا ۱۵ مارچ) گروه مسلح جداییطلب «ارتش آزادیخواه بلوچستان» (BLA) که با دولت پاکستان درگیر است، در نزدیکی رود بولان در ولسوالی مستونگ بلوچستان، بر یک مرکز آموزشی داعش (ISKP) حمله کرد و آن را نابود ساخت.
بر اساس گزارشهای مختلف، در این عملیات حدود ۳۰ عضو داعش کشته شدند که در میان آنان جنگجویان خارجی با تابعیت ترکیه، هند، تاجیکستان و ازبکستان نیز حضور داشتند.
در پی این رویداد، شاخهٔ رسانهای داعش (ISKP) یعنی «العزائم فاوندیشن» در ماه می ۲۰۲۵ با نشر یک ویدیو، برای نخستینبار به این شکست اعتراف کرد و رسماً اعلان جنگ علیه گروههای بلوچ نمود.
گفته میشود این حملهٔ BLA در قالب انتقامگیری انجام شده بود؛ زیرا داعش در بارهٔ یکی از اعضای BLA برای نهادهای استخباراتی پاکستان جاسوسی کرده بود. این رویداد، به خشونتهای جاری در بلوچستان بُعد تازهای بخشید و اکنون گروههای قومگرا و جریانهای تندرو بینالمللی رودرروی هم قرار گرفتهاند.
وضعیت زمانی بیش از پیش قابل تأمل شد که حسابهای وابسته به نهادهای استخباراتی پاکستان در شبکههای اجتماعی، بهگونهٔ آشکار ابراز خوشحالی کردند و گزارشهایی منتشر ساختند که نشان میداد میان جداییطلبان بلوچ و داعش نبرد شدیدی در جریان است.
تحلیلگران به دو نتیجهٔ اساسی رسیدهاند؛ نخست اینکه رویدادهای مذکور ثابت میسازد داعش خراسان واقعاً در مستونگ حضور داشته و از شمار قابل توجهی برخوردار بوده است. دوم اینکه این عملیاتهای تلافیجویانهٔ داعش، در حقیقت بر بنیاد اشارات استخبارات پاکستان انجام شده تا به آزادیخواهان بلوچ، درس یک «حملهٔ نیابتی» داده شود.
در چنین شرایطی خبر بازداشت سخنگوی داعش، سلطان عزیز عزام، درست در زمانی رسانهای شد که فرماندهٔ ارتش پاکستان، جنرال عاصم منیر، برای دیدار با رئیسجمهور امریکا، دونالد ترامپ، به ایالات متحده سفر کرده است.
تحلیلگران میگویند این بازداشت نمایشی سخنگوی داعش، تلاشی است برای آنکه به امریکا نشان داده شود پاکستان هنوز هم در صف نخست متحدان واشنگتن در «جنگ علیه تروریسم» قرار دارد. آگاهان باتجربه از نقش تاریخی ارتش پاکستان بر این باورند که دستگیری سلطان عزیز عزام در اصل کوششی است برای اثبات این ادعا به جهان ـ بهویژه امریکا ـ که پاکستان در عرصهٔ مبارزه با تروریسم به دستاوردهای مهمی نایل شده و بازداشت سخنگوی داعش خراسان یکی از این دستاوردهاست.
بر همین اساس، پاکستان اعلام کرده است: «این بازداشتها بخشی از عملیاتهای جاری علیه گروههای تروریستی است که در پی گسترش ناامنی و بیثباتی در منطقه بودهاند.» اما تحلیلگران این پرسش را مطرح میکنند که: دستگیری فردی که از پیش، زیر نظر مستقیم استخبارات پاکستان فعالیت میکرده، در واقع چه معنایی دارد؟
آنان میپرسند چرا خبر دستگیری سلطان عزیز عزام دقیقاً امروز، در ۱۸ دسامبر ۲۰۲۵، رسانهای شده است؟
در همین زمینه بررسی خبرهای روز، به یک همزمانی قابل تأمل اشاره میکند: چند روز پیش «المرصاد» گزارشی منتشر کرد که در آن آمده بود عاملان حملهٔ ۲۶ نوامبر ۲۰۲۵ بر شهروندان چینی در تاجیکستان بازداشت شدهاند. در جریان تحقیقات روشن شده بود که نخست، طرح این حمله در بیرون از افغانستان تنظیم شده و دوم اینکه پشت پردهٔ این طرح، دستهای مشخصی وجود داشته است.
پس از این افشاگری، حسابهای وابسته به استخبارات و ارتش پاکستان در شبکههای اجتماعی، بهگونهای ناگهانی و شگفتآور (هرچند قابل پیشبینی) موضع دفاعی گرفتند. گفته میشود در پی حملهٔ تاجیکستان، افزون بر امارت اسلامی افغانستان، چین و تاجیکستان نیز بهشدت ناخشنود شده بودند و اطلاعات بهدستآمده از بازداشت عاملان این حمله، به حلقههایی از افراد هراسان میرسد. از همین رو، احتمال زیاد میرود که بازداشت سلطان عزیز عزام، بخشی از تلاشها برای «پاکنشاندادن» خویش باشد.
در عین حال، نباید فراموش کرد که نام سلطان عزیز عزام در سال ۲۰۲۱ از سوی وزارت خارجهٔ امریکا در فهرست «تروریستان جهانی مشخص» (SDGT) درج شده و همچنان از سوی شورای امنیت سازمان ملل متحد نیز در فهرست تحریمها قرار گرفته است. اما مهمترین نکته در یک گزارش سازمان ملل آشکار شد که در آن آمده است: «نهادهای استخباراتی پاکستان، سلطان عزیز عزام را از ماه می ۲۰۲۵ بازداشت کرده بودند.»
در کنار همهٔ این موارد، شماری نیز پیام هشدارآمیزی به داعش میدهند و میگویند: «شما برای ارتش و استخبارات پاکستان، همچون گوسفند قربانی هستید؛ تا زمانی که به شما نیاز داشته باشند، شیرتان را میدوشند و آنگاه که هوس گوشت کنند، همان زمان شما را قربانی خواهند کرد.»
