شاخه سومالیایی داعش در شرق آفریقا که به نام “ابناء الخلافه” نیز شناخته میشود، در اکتوبر ۲۰۱۵ میلادی توسط عبدالقادر مؤمن، عضو جنبش جهادی الشباب — که فردی تندرو و ایجادکننده تفرقه در صفوف این گروه توصیف میشد — با همراهی یاران ناراضی و غیروفادار در منطقه نیمهخودمختار پونتلند شکل گرفت. وی در یک پیام ویدیویی همراه دوستان بیعلم خود با ابوبکر البغدادی، رهبر وقت داعش، بیعت کرد. این بیعت سرآغاز تشکیل شاخه سومالیایی داعش بود.
تحلیلگران امنیتی میگویند در آن زمان، جنبش جهادی الشباب در سومالی در حال پیشروی و گسترش سریع بود. پس از آن، حکومت مرکزی قاره آفریقا و سازمانهای استخباراتی خارجی به منظور مهار حرکتهای جهادی در این کشور، با هماهنگی و مشورت، این گروه بهریاست عبدالقادر را برای مدت طولانی برانگیختند و آن را با مرکز داعش در شام در تماس نگه داشتند.
پس از این بیعت، شاخه مذکور در ابتدا کوچک بود و با جنبش جهادی الشباب و دیگر مسلمانان درگیریهای شدیدی داشت. اما در دسامبر ۲۰۱۷، رهبری مرکزی داعش بهطور رسمی این گروه را به عنوان یکی از ولایتهای خود پذیرفت و آن را “ولایت الصومال” نامید. این گروه عمدتاً در پونتلند (شمال شرقی سومالی) و بهویژه در مناطق کوهستانی فعالیت میکند.
شاخه سومالیایی داعش در سالهای گذشته نسبتاً ضعیف بود اما در سالهای ۲۰۲۴ و ۲۰۲۵ قدرتگیری و فعالیت مجدد آن آشکار شد. دلایل اصلی خیزش دوباره آن بسیار مهم است که به شرح زیر خلاصه میشود:
اول: حکومت مرکزی ضعیف سومالی و بیثباتی سیاسی مداوم، محیط مناسبی برای داعش فراهم کرده است. بهویژه در منطقه پونتلند که نیمهخودمختار است کنترل دولتی ضعیف، درگیریهای قبیلهای زیاد و مشکلات اقتصادی مردم را به ناامیدی کشانده است. داعش این خلاها را فرصتی برای خود میداند، افراد را جذب میکند و حضورش را تقویت مینماید.
دوم: تعداد جنگجویان خارجی در گروه داعش در سومالی به شدت افزایش یافته است؛ حدود ۶۰ درصد جنگجویان خارجی هستند. این خارجیها از دیگر کشورهای آفریقایی و منطقه میآیند که برای داعش نیرویی قوی و منظم تشکیل میدهند. همچنین عبدالقادر مؤمن، رهبر داعش، که از گذشته در سومالی حضور داشته، در رهبری جهانی داعش نقش مهمی ایفا میکند که این نیز برای این گروه، پشتیبانی مالی و لجستیکی محسوب میشود.
سوم: گروه داعش در پونتلند از طریق اخاذی (مالیات اجباری) و حتی ارزهای دیجیتال، منابع مالی قدرتمندی به دست آورده است. آنها از تجار و شرکتها پول ماهانه میگیرند و در صورت عدم پرداخت، تهدید یا حمله میکنند. بهعنوان مثال، در سال ۲۰۲۴ در شهر بوصاصو برخی شفاخانهها و شرکتهای بزرگ به همین دلیل تعطیل شدند. گزارشهای نهادهای غربی و سازمان ملل میگویند که داعش در سومالی میلیونها دالر از تجار، شرکتها، واردات، دامداری و کشاورزی به نام مالیات اجباری یا زکات جمعآوری میکند که این پولها برای حقوق جنگجویان، خرید سلاح و جذب نیرو استفاده میشود.
چهارم: رقابت با جنبش جهادی الشباب و همزمان ناامنی منطقه (مانند حضور کم نیروهای غربی و تغییر مأموریت اتحادیه آفریقا) برای داعش فرصتی ایجاد کرده است. داعش اگرچه در مقایسه با جنبش جهادی الشباب ضعیفتر به نظر میرسد، اما به دلیل پیوند با شبکه جهانی داعش، از مزایای مالی و عملیاتی بهره میبرد که این امر نیز رشد آن را تسریع کرده است.
