نخستین گروهی که مسلمانان را کافر خواند
برای درک درست ماهیت فکری و عملی داعش، هیچ راهی جز بازگشت به نخستین جریان انحرافی در تاریخ اسلام، یعنی «خوارج» وجود ندارد. این بازگشت صرفاً یک پژوهش تاریخی نیست بلکه کلید اساسی فهم بسیاری از رفتارها، فتواها، ساختار فکری و روشهای تکفیری داعش بهشمار میرود. دلیل این ادعا روشن است؛ خوارج نخستین کسانی بودند که دروازهٔ تکفیر مسلمانان را به روی امت اسلامی گشودند و داعش نیز با بهرهگیری از ابزارهای معاصر همچون رسانهها، فضای مجازی و تجهیزات پیشرفتهٔ نظامی، همان دروازه را گستردهتر ساخته و آن را تا آخرین مرزهای خشونت و جنایت پیش برده است.
به باور شماری از پژوهشگران و تحلیلگران داعش در حقیقت احیای اندیشهٔ معاصر خوارج است؛ اما اینبار در قالب یک دولت ظهور نموده است. همان تکفیر گسترده، همان ظاهرگرایی افراطی و همان خشونت سازمانیافته تکرار میشود. با این تفاوت که اکنون از طریق شبکههای اجتماعی فراگیر و ویدیوهایی با کیفیت سینمایی عرضه میشود. واژهٔ «خوارج» جمع «خارجی» است و از ریشهٔ عربی «خَرَجَ» گرفته شده که به معنای بیرون شدن و خارج گردیدن است. در کاربرد لغوی «خارجی» به کسی گفته میشود که از چیزی بیرون شده باشد.
اما این واژه در اصطلاح عقیدتی، کلامی و تاریخی، معنایی ویژه یافته و به گروهها یا افرادی اطلاق میشود که در برابر حاکمیت مشروع مسلمانان سر به شورش بردارند. از میان دانشمندان اسلامی، شهرستانی در اثر مهم خود «الملل والنحل» تعریفی جامع از خوارج ارائه کرده است. به باور او، هر فرد یا گروهی که بر ضد امام برحق و مشروعی که مسلمانان بر امامت او اتفاق و اجماع داشته باشند قیام کند و از اطاعت وی سرپیچی نماید، «خارجی» محسوب میشود. این تعریف نشان میدهد که مفهوم خوارج تنها به یک دورهٔ خاص تاریخی محدود نیست بلکه عنوانی عام است که در هر زمان بر هرگونه شورش علیه حاکم مشروع صدق میکند.
دیگر متکلمان و مورخان اسلامی نیز هر یک از زاویهٔ دید خود این مفهوم را توضیح دادهاند. ابوالحسن اشعری در کتاب «مقالات الإسلامیین» به بُعد تاریخی این نامگذاری اشاره کرده و مینویسد که آنان به سبب شورش علیه خلیفهٔ مسلمانان، حضرت علی رضیاللهعنه به این نام شهرت یافتند. عبدالقاهر بغدادی در «الفرق بین الفرق» از منظر اعتقادی، خوارج را کسانی میداند که به کفر حضرت علی رضیاللهعنه و یارانش معتقد بودند و حکم تکفیر آنان را صادر میکردند.
در تعریفی دیگر، خوارج به عنوان نخستین کسانی معرفی شدهاند که مسلمانان را تکفیر کردند، راه خشونت عملی را در پیش گرفتند و کشتن مخالفان خود را جایز دانستند. این تعریف بر سه ویژگی اساسی خوارج تأکید دارد: تکفیر، خشونت عملی و حلال دانستن خون مسلمانان مخالف. نکتهٔ قابل توجه این است که داعش همین سه ویژگی را دوباره زنده کرده است. همانگونه که خوارج نخستین گروهی بودند که تکفیر مسلمانان را آغاز کردند، داعش نیز با تکفیر گستردهٔ شیعیان، صوفیان، اخوانیها و حتی دیگر جریانهای جهادی، میراث فکری خوارج را ادامه داده است.
همچنان، همانگونه که خوارج خشونت عملی را برگزیدند و کشتن مخالفان را روا شمردند، داعش نیز از طریق اعدامهای دستهجمعی، سربریدن افراد، زندهسوزاندن اسیران و به بردگی گرفتن زنان و کودکان، خشونت سازمانیافته را به اوج خود رسانده است. از همینرو میتوان گفت که خوارج از لحاظ تاریخی (شورش علیه حضرت علی رضیاللهعنه) از لحاظ اعتقادی (تکفیر مخالفان) و از لحاظ عملی (خشونت و حلال دانستن خون مسلمانان) سرچشمهٔ اصلی همهٔ جریانهای تکفیری در تاریخ اسلام بهشمار میروند.
داعش نیز یکی از خونبارترین و افراطیترین جلوههای معاصر همین جریان فکری محسوب میشود. پیامبر بزرگ اسلام صلیاللهعلیهوسلم نیز پیش از رحلت خویش، از ظهور چنین جریانهای منحرفی خبر داده و امت اسلامی را از فتنهٔ آنها برحذر داشته بود. همین رهنمودهای نبوی بعدها مبنای فتواهای فقهای اسلامی قرار گرفت؛ فتواهایی که خوارج و گروههای مشابه آنان را در طول تاریخ بهشدت نکوهش و محکوم کردهاند.