١٣. اعتدال در برخورد با دنیا و آخرت
این نکته را نیز نباید فراموش کنیم که یکی از مهمترین و اساسیترین ابعاد اعتدال اینست که هر مسلمان باید میان توجه به دنیا و آمادگی برای آخرت توازن برقرار کند. اسلام دنیا را بهگونهای نکوهش نمیکند که انسان از کار، تلاش، پیشرفت، آبادانی و بهرهگیری از نعمتهای حلال الله متعال دست بکشد و از سوی دیگر، دنیا را آنقدر ارزشمند و مهم نمیداند که انسان آخرت و زندگی جاودانه را فراموش کند، تمام توجه و تلاش خود را تنها به امور دنیوی محدود سازد و محبت دنیا او را از یاد و عبادت الله جلجلاله دور کند. بلکه اسلام انسان را تشویق میکند که در کنار آمادگی برای آخرت، بهگونهٔ مشروع از دنیا نیز بهره بگیرد.
الله متعال جلجلاله میفرماید: «وَابْتَغِ فِيمَا آتَاكَ اللهُ الدَّارَ الْآخِرَةَ وَلَا تَنسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا»
القصص: ۷۷
«و در آنچه الله جلجلاله به تو عطا کرده است، سرای آخرت را بجوی و بهرهٔ خویش را از دنیا فراموش مکن.»
این آیت عظیمالشأن، یکی از روشنترین نمونههای اعتدال و میانهروی در اسلام است.
همچنین الله جلجلاله در آیت دیگری از کلام پاک خویش بیان میفرماید که مسلمان مسؤولیت دارد برای آخرت خود تلاش کند اما در عین حال نباید از نعمتهای حلال دنیا، کار و کسب مشروع، تشکیل خانواده، فراگیری دانش، آبادانی، خدمت به جامعه و دیگر نیازمندیهای زندگی غافل شود.
رسول الله صلیاللهعلیهوسلم و صحابهٔ گرامی آن حضرت، نمونههای کامل این اعتدال بودند. آنان در عبادت، ذکر و تقوا پیشگام بودند اما در عین حال در تجارت، زراعت، جهاد، فراگیری علم و آبادانی جامعه نیز سهم فعال داشتند. آنان نشان دادند که دینداری واقعی به معنای ترک دنیا نیست بلکه به معنای استفادهٔ درست و مشروع از دنیا برای بهدستآوردن رضای الله جلجلاله است.
اسلام با رهبانیت و گوشهگیری افراطیای که انسان را از مسؤولیتهای اجتماعی و خانوادگیاش بازدارد، موافق نیست بلکه آن را منع میکند. همچنان اسلام با دنیاپرستی و غرقشدن در لذتهای مادی نیز مخالفت دارد. مسلمان باید دنیا را وسیلهای برای رسیدن به اهداف بلند اخروی خویش بداند، نه اینکه آن را هدف نهایی و مقصد اصلی زندگی قرار دهد.
هنگامی که دنیا در قلب انسان نباشد و فقط در دستش باشد، نعمت و وسیلهای برای خیر خواهد بود اما اگر محبت دنیا بر قلب انسان حاکم شود و او را از یاد الله جلجلاله و انجام مسؤولیتهای دینیاش بازدارد، آنگاه به عامل زیان و غفلت تبدیل خواهد شد. از همینرو، اعتدال اسلامی از مسلمان میخواهد که میان دنیا و آخرت توازن برقرار کند بهگونهای که در آبادانی دنیا سهم خود را ادا کند، از نعمتهای حلال بهره ببرد، حقوق خانواده و جامعه را بهجا آورد و در عین حال، هدف اصلی خویش را رضای الله جلجلاله و کامیابی در آخرت قرار دهد. همین است راه میانهای که اسلام برای سعادت انسان در دنیا و آخرت ترسیم کرده است.