نقش ارتش پاکستان در جنگ سال ۱۹۷۱م
جنگ سال ۱۹۷۱م فصل سیاه دیگری را به تاریخ ارتش پاکستان افزود، رویدادهای دردناک و تأسفباری که در این جنگ به وقوع پیوست گواه روشنی بود بر اینکه حتی بیستوچهار سال پس از تأسیس پاکستان نیز ذهنیت ارتش این کشور ذرهای تغییر نکرده بود، انگلیس برای نخستین بار در سال ۱۸۵۷م هنگامی که قیام برخاسته از بنگال را سرکوب میکرد از نیروهای نظامی هند غربی استفاده نمود، ظلمهایی که در سال ۱۹۷۱م بر بنگالیها روا داشته شد نیز در حقیقت نتیجه همان احساسات نفرت و تعصبی بود که انگلیس در سال ۱۸۵۷م در سرشت و ساختار این ارتش نهادینه کرده بود.
پس از تشکیل پاکستان نیز رهبری ارتش نظام خود را بر همان تعصبات جاهلانهای استوار نگه داشت که انگلیس در ذهن و اندیشه آنان ریشهدار ساخته بود، ترکیب قومی در ارتش پاکستان نیز تقریباً همانگونه باقی ماند که پیش از تأسیس پاکستان وجود داشت.
عایشه صدیقه تحلیلگر امور نظامی در پژوهش خود در سال ۲۰۰۷م بیان میکند که اکثریت بزرگ سربازان ارتش پاکستان یعنی ۷۱ درصد همچنان از ایالت پنجاب هستند؛ در حالی که:
۱۲ درصد از خیبرپختونخوا؛
۹ درصد از کشمیر آزاد؛
۴ درصد از سند؛
۳ درصد از مناطق شمالی؛
و کمتر از یک درصد از بلوچستان میباشند.
افزون بر ای از میان سربازانی که از سند جذب میشوند نیز بیش از هشتاد درصد تنها ساکنان کراچی و حیدرآباد هستند و برای سایر مناطق سند تقریباً هیچگونه نمایندگی در نظر گرفته نمیشود.
همچنین استیفن پی کوهن در پژوهش خود در سال ۱۹۹۸م تصریح میکند که ارتش پاکستان هنوز هم بر نظریه خرافی «نسلهای جنگجو» استوار است؛ نظریهای که انگلیس بیش از یک قرن پیش آن را پدید آورده بود، بر اساس همین فلسفه تا امروز ۷۵ درصد سربازان ارتش از پنج ولسوالی پنجاب و سرحد جذب میشوند؛ همان مناطقی که انگلیس آنها را «اقوام جنگجو» مورد پسند خود میدانست.
در نتیجه همین رویکرد متعصبانه رهبری ارتش و بوروکراسی عالیرتبه جنبشهای جداییطلب در بلوچستان، سند، سرحد و جنوب پنجاب سر برآوردند؛ و همین تعصبات سرانجام به جدایی پاکستان شرقی انجامید.
در برخورد با مسلمانان پاکستان شرقی ارتش نه تنها همچنان بر همان فلسفه خرافی «نسلهای جنگجو» تکیه داشت بلکه رفتار تحقیرآمیز و سیاست تحت فشار قرار دادن مسلمانان بنگالی را نیز ادامه داد؛ رفتاری که پس از سال ۱۸۵۷م از اربابان استعماری خود به میراث برده بود.
پس از جنگ به منظور بررسی ظلمهای ارتش علیه مسلمانان بنگالی و شناسایی مسئولان شکست در جنگ کمیسیونی به ریاست قاضیالقضات پاکستان حمود الرحمن از سوی دادگاه عالی پاکستان تشکیل شد، در ترکیب این کمیسیون رؤسای محاکم عالی سند و بلوچستان نیز حضور داشتند،
این کمیسیون پس از استماع اظهارات صدها شاهد و انجام تحقیقات گسترده گزارشی تهیه کرد که پرده از عملکردهای نادرست ارتش برمیداشت، هرچند این کمیسیون پیش از آنکه تحقیقات خود را به نتیجه منطقی و نهایی برساند خود نیز با همان سرنوشتی روبهرو شد که انتظار میرفت؛ اما گزارش آن همچنان برای گشودن چشمان هر پاکستانی و آگاهی از واقعیتها کافی است.