برخی اشتباهات و پاسخهای آنها:
اشتباه از عبارت شیخالاسلام حضرت مولانا حسین احمد مدنی رحمهالله:
در میان اکابر علمای دیوبند، عبارتی در کتاب “ارشادات مدنی” (صفحه ۲۲۱) شیخالاسلام حضرت مولانا حسین احمد مدنی رحمهالله وجود دارد که در آن تصریح شده است به تکفیر کسی که در صف کفار علیه مسلمانان میجنگد. عبارت چنین است:
“تیسری صورت قتل مسلم کی یہ ہے کہ کوئی مسلمان کافروں کے ساتھ ہو کر ان کی فتح ونصرت کے لئے مسلمانوں سے لڑے یا لڑائی میں ان کا اعانت کرے اور جب مسلمانوں اور غیر مسلموں میں جنگ ہو رہی ہو، تو وہ غیر مسلموں کا ساتھ دے، یہ صورت اس جرم کی کفر و عدوان کی انتہائی صورت ہے، اور ایمان کی موت اور اسلام کے نابود ہو جانے کی ایک ایسی اشد حالت ہے جس سے زیادہ کفر وکافری کا تصور بھی نہیں کیا جا سکتا”
(ارشادات مدنی، ص: ۲۲۱)
توضیح: عبارت مذکور از حضرت مولانا حسین احمد مدنی رحمهالله خلاف موضع سلف صالحین و جمهور اهل سنت از متقدمین و متأخرین نیست؛ همه سلف و جمهور علمای متقدمین و متأخرین اسلام میگویند که اگر کسی بدون هیچ غرض دنیوی، صرفاً برای پیروزی کفار و شکست مسلمانان در صف کفار بجنگد، این حالت کفر است، زیرا نشاندهنده دشمنی با اسلام و مسلمین و محبت به کفر و کافران است و محبت به دشمنان خدا در مقابل اسلام، خود کفر است.
اما اگر کسی به خاطر اغراض دنیوی مانند مال، تعصبات قومی یا دیگر منافع شخصی از کفار حمایت کند، این گناه کبیره است، نه کفر؛ ممکن است به کفر منجر شود زیرا بهتدریج باعث کینهتوزی نسبت به اسلام و محبت به کفار میشود. در این مورد عبارات زیادی از سلف اهل سنت و جماعت و جمهور متقدمین و متأخرین را ذکر نمودیم.
ماهنامه دارالعلوم دیوبند (جمادیالثانیه ۱۴۳۴هـ. ق. آوریل ۲۰۱۳م) در تحریک خلافت و تحریک ترک موالات کردار مولانا مدنی را ذکر میکند، در آنجا ایشان موالات با کفار را حرام گقته است نه کفر.
بلکه حکم تکفیر نیز صادر نموده است اما در باره تحریم موالات با کفار از قول حضرت مدنی رحمهالله چنین آمده است: “آپ نے اعلان کیا ‘حکومتِ برطانیہ کی فوج میں شامل ہونا حرام ہے’… اگر کوئی فوجی اس چیز کو حلال سمجھے گا تو وہ کافر ہو جائے گا… شرعی حیثیت سے کسی قسم کی مدد حکومت برطانیہ کی کرنا حرام ہے، ہر قسم کا موالات اور تعاون حرام ہے…”
حضرت مدنی رحمهالله خدمت در ارتش بریتانیا را حرام میدانستند، اما تنها در صورتی که شخص این حرام را حلال بشمارد، کافر میشود، و این مسئلهای قطعی است زیرا تحلیل حرام الهی یا محبت به کفر در مقابل اسلام، خود کفر است.
فتوای مفتی اعظم هند، مفتی کفایتالله دهلوی رحمهالله:
در دوران تحریک ترک موالات، اکثر علمای هند (بهجز برخی) این حرکت را واجب دانسته و موالات با انگلیسیها را حرام میشمردند، اما مرتکبین را صرفاً فاسق و ظالم میخواندند، نه کافر. مفتی کفایتالله دهلوی رحمهالله در پاسخ به یک استفتاء میفرمایند:
“دشمنانِ خدا اور رسول اور دشمنانِ اسلام اور دشمنانِ مسلمین سے ترکِ موالات کرنا ایک مذہبی فریضہ ہے، جس کے متعلق قرآن مجید میں صاف وصریح احکام اور ناقابلِ تاویل نصوص وتصریحات موجود ہیں، دوپہر کے وقت وجود آفتاب سے انکار ممکن، لیکن قرآن وحدیث جاننے والے کو فریضہ ترکِ موالات سے انکار کرنا ممکن نہیں، قرآن پاک میں نہ صرف ایک دو جگہ بلکہ متعدد مواقع میں اس مہتم بالشان فرض کا ذکر فرمایا گیا اور اس کے اوپر عمل نہ کرنے والوں کو عذاب اور غضب کبریائی سے ڈرایا گیا ہے،
ایک جگہ ارشاد ہے ﴿لَا تَجِدُ قَوْمًا يُّؤْمِنُوْنَ بِاللّٰهِ وَالْيَوْمِ الْاٰخِرِ يُوَآدُّوْنَ مَنْ حَآدَّ اللّٰهَ وَرَسُوْلَهٗ﴾ (مجادلہ) یعنی اے پیغمبر! تم اس جماعت کو جو خدا تعالیٰ کی مقدس ہستی اور روزِ جزا پر یقین وایمان رکھتی ہو دشمنان خدا ورسول سے موالات، یعنی دوستی اور نصرت کے تعلقات رکھتے ہوئے نہ پاؤ گے، گویا یوں فرمایا گیا کہ حضرت حق اور یومِ آخرت پر ایمان اور دشمنانِ خدا اور مکذبینِ روزِ جزا سے موالات ایسی متبائن ومتضاد باتیں ہیں کہ ایک دل میں اُن کا جمع ہونا ممکن نہیں۔
دوسری جگہ فرمایا: ﴿يٰۤاَيُّهَا الَّذِيْنَ اٰمَنُوْا لَا تَتَّخِذُوْا عَدُوِّىْ وَعَدُوَّكُمْ اَوْلِيَآءَ﴾ (ممتحنہ) یعنی ایمان والو! ہمارے اور اپنے دشمنوں کو دوست نہ بناؤ یعنی ان کے ساتھ دوستانہ تعلقات نہ رکھو۔ تیسری جگہ ارشاد ہوتا ہے: ﴿اِنَّمَا يَنْهٰكُمُ اللّٰهُ عَنِ الَّذِيْنَ قَاتَلُوْكُمْ فِى الدِّيْنِ وَاَخْرَجُوْكُمْ مِّنْ دِيَارِكُمْ وَظَاهَرُوْا عَلٰۤى اِخْرَاجِكُمْ اَنْ تَوَلَّوْهُمْؕ وَمَنْ يَّتَوَلَّهُمْ فَاُولٰٓئِكَ هُمُ الظّٰلِمُوْنَ ٩﴾ (ممتحنہ) یعنی جو لوگ تم سے مذہبی لڑائی لڑیں اور تم کو تمہارے گھروں سے نکالیں اور نکالنے والوں کی مدد ومعاونت کریں، حضرت حق ایسے لوگوں کی موالات سے تم کو منع کرتے ہیں اور جو اُن سے موالات کرے گا وہ ظالم ہے۔
آج کل جن اعدائے اسلام کے ساتھ ترک موالات کا مسئلہ زیر بحث ہے ان میں یہ تینوں باتیں پورے طور پر موجود ہیں: قتال في الدین، اخراج من الدیار اور مظاھرہ علی الاخراج تینوں کام انہوں نے کئے ہیں تو قرآن پاک کے اس صاف وصریح حکم کے بموجب ان اعدائے اسلام سے موالات حرام ہے اور موالات کرنے والے ظالم ہیں”۔
(کفایت المفتي ج: ۹ ، ص: ۴۱۲)
اشتباه از عبارت امام ابوبکر جصاص رحمه الله:
برخی از عبارات علماء مانند امام ابوبکر جصاص رحمهالله ممکن است این شبهه را ایجاد کنند که هر نوع موالات با کفار را کفر میدانند، در حالی که مراد ایشان موالات تامه (همراهی کامل عقیدتی و دینی با کفار) است، نه موالات مطلق. مانندی که عبارت ذیل امام جصاص رحمهالله:
الكافر لا يكون وليًّا للمسلم، وفي هذه الآية دلالة على أن الكافر لا يكون وليًّا للمسلم، لا في التصرف ولا في النصرة، ويدل على وجوب البراءة من الكفار والعداوة لهم؛ لأن الولاية ضد العداوة، فإذا أُمرنا بمعاداة اليهود والنصارى لكفرهم فغيرهم من الكفار بمنزلتهم، ويدل على أن الكفر كله ملة واحدة؛
لقوله تعالى: ﴿بَعْضُهُمْ اَوْلِيَآءُ بَعْضٍ﴾ ويدل على أن اليهودي يستحق الولاية على النصراني في الحال التي كان يستحقها لو كان المولى عليه يهوديا، وهو أن يكون صغيرا أو مجنونا، وكذلك الولاية بينهما في النكاح هو على هذا السبيل، ومن حيث دلت على كون بعضهم أولياء بعض فهو يدل على إيجاب التوارث بينهما، وعلى ما ذكرنا من كون الكفر كله ملة واحدة، وإن اختلفت مذاهبه وطرقه، وقد دل على جواز مناكحة بعضهم لبعض اليهودي للنصرانية والنصراني لليهودية، وهذا الذي ذكرنا إنما هو في أحكامهم فيما بينهم، وأما فيما بينهم وبين المسلمين، فيختلف حكم الكتابي وغير الكتابي في جواز المناكحة وأكل الذبيحة،
قوله تعالى: ﴿وَمَنْ يَّتَوَلَّهُمْ مِّنْكُمْ فَاِنَّهٗ مِنْهُمْ﴾ يدل على أن حكم نصارى بني تغلب حكم نصارى بني إسرائيل في أكل ذبائحهم ونكاح نسائهم، وروي ذلك عن ابن عباس والحسن، وقوله: ﴿مِنْكُمْ﴾ يجوز أن يريد به العرب؛ لأنه لو أراد المسلمين لكانوا إذ تولوا الكفار صاروا مرتدين.
وضاحت: منظور از “موالات” در اینجا “موالات تامه” است، که برخی آن را به “موالات کامله” تفسیر میکنند و برخی دیگر به “موالات مطلقۀ عامه”. موالات تامه به آن دسته از روابط دوستی و اتحاد گفته میشود که به دلیل فساد عقیدتی صورت گیرد، چرا که موالات مطلقه نزد سلف کفر محسوب نمیشود، بلکه سلف آن را تقسیمبندی کردهاند. همانطور که از عبارات امام محمد رحمهالله و دیگر سلف و اکابر به وضوح بیان شده است.
زیرا اگر موالات مطلقه کفر و ارتداد به شمار میآمد، در این صورت حضرت حاطب بن ابی بلتعه، ابو لبابه بن منذر، سعد بن عباده و فرات بن حیان رضواناللهعلیهم نیز شامل آن میشدند؛ چرا که برخی از اعمال این بزرگواران که پیشتر ذکر شد، نوعی از موالات بود.
همانطور که حافظ ابن تیمیه رحمهالله در مجموع الفتاوی، جلد هفتم، صفحه ۵۲۳ میفرماید: “هرگاه مسلمانی با کافری دوستی کند یا علیه مسلمانی به او کمک نماید، اگرچه این عمل گناه است ولی کفر محسوب نمیشود؛ زیرا این عمل را بر اساس اعتقاد انجام نداده است، بلکه به دلیل روابط خویشاوندی یا برای رفع نیاز دیگری انجام داده است.” همانطور که ایشان رحمهالله میفرماید: الْأَصْلُ الثَّانِي: أَنَّ شُعَبَ الْإِيمَانِ قَدْ تَتَلَازَمُ عِنْدَ الْقُوَّةِ وَلَا تَتَلَازَمُ عِنْدَ الضَّعْفِ، فَإِذَا قَوِيَ مَا فِي الْقَلْبِ مِنَ التَّصْدِيقِ وَالْمَعْرِفَةِ وَالْمَحَبَّةِ لِلَّهِ وَرَسُولِهِ أَوْجَبَ بُغْضَ أَعْدَاءِ اللَّهِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: ﴿وَلَوْ كَانُوْا يُؤْمِنُوْنَ بِاللّٰهِ وَالنَّبِىِّ وَمَاۤ اُنْزِلَ اِلَيْهِ مَا اتَّخَذُوْهُمْ اَوْلِيَآءَ﴾ وَقَالَ: ﴿لَا تَجِدُ قَوْمًا يُّؤْمِنُوْنَ بِاللّٰهِ وَالْيَوْمِ الْاٰخِرِ يُوَآدُّوْنَ مَنْ حَآدَّ اللّٰهَ وَرَسُوْلَهٗ وَلَوْ كَانُوْۤا اٰبَآءَهُمْ اَوْ اَبْنَآءَهُمْ اَوْ اِخْوَانَهُمْ اَوْ عَشِيْرَتَهُمْؕ اُولٰٓئِكَ كَتَبَ فِىْ قُلُوْبِهِمُ الْاِيْمَانَ وَاَيَّدَهُمْ بِرُوْحٍ مِّنْهُ﴾.
وَقَدْ تَحْصُلُ لِلرَّجُلِ مُوَادَّتُهُمْ لِرَحِمِ أَوْ حَاجَةٍ، فَتَكُونُ ذَنْبًا يَنْقُصُ بِهِ إيمَانُهُ، وَلَا يَكُونُ بِهِ كَافِرًا، كَمَا حَصَلَ مِنْ حَاطِبِ بْنِ أَبِي بلتعة لَمَّا كَاتَبَ الْمُشْرِكِينَ بِبَعْضِ أَخْبَارِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، وَأَنْزَلَ اللَّهُ فِيهِ: ﴿يٰۤاَيُّهَا الَّذِيْنَ اٰمَنُوْا لَا تَتَّخِذُوْا عَدُوِّىْ وَعَدُوَّكُمْ اَوْلِيَآءَ تُلْقُوْنَ اِلَيْهِمْ بِالْمَوَدَّةِ﴾. وَكَمَا حَصَلَ لِسَعْدِ بْنِ عبادة لَمَّا انْتَصَرَ لِابْنِ أُبي فِي قِصَّةِ الْإِفْكِ. فَقَالَ لِسَعْدِ بْنِ مُعَاذٍ: كَذَبْتَ وَاللَّهِ؛ لَا تَقْتُلُهُ وَلَا تَقْدِرُ عَلَى قَتْلِهِ. قَالَتْ عَائِشَةُ: وَكَانَ قَبْلَ ذَلِكَ رَجُلًا صَالِحًا وَلَكِنِ احْتَمَلَتْهُ الْحَمِيَّةُ. وَلِهَذِهِ الشُّبْهَةِ سَمَّى عُمَرُ حَاطِبًا مُنَافِقًا، فَقَالَ: دَعْنِي يَا رَسُولَ اللَّهِ! أَضْرِبُ عُنُقَ هَذَا الْمُنَافِقِ. فَقَالَ: “إنَّهُ شَهِدَ بَدْرًا”، فَكَانَ عُمَرُ مُتَأَوِّلًا فِي تَسْمِيَتِهِ مُنَافِقًا لِلشُّبْهَةِ الَّتِي فَعَلَهَا. وَكَذَلِكَ قَوْلُ أُسيد بْنِ حُضير لِسَعْدِ بْن عبادة: “كَذَبْتَ، لَعَمْرُ اللهِ لَنَقْتُلَنَّهُ؛ إنَّمَا أَنْتَ مُنَافِقٌ تُجَادِلُ عَنِ الْمُنَافِقِينَ”.
علامه ابن عاشور رحمهالله در “التحریر والتنویر” جلد ششم صفحه ۲۳۰ تحت آیه ﴿وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ﴾ میفرماید: ظاهراً این آیه چنین میرساند که دوستی با کافران، به معنای داخل شدن در دین آنان است؛ زیرا معنای «بعضیت» غیر از این را نمیرساند. اما هرگاه عقیده یک مسلمان صحیح باشد، یعنی ایمان داشته باشد و از پیامبر خدا صلیاللهعلیهوسلم پیروی کند و منافق نباشد، پس چنین شخصی بیتردید مؤمن است؛ بنابر این، آیه نیازمند تأویل است. مفسران این آیه را به دو صورت تأویل کردهاند؛ اول اینکه منظور از «ولایت» در اینجا، ولایت کامل است و «ولایت کامل» به آن گفته میشود که انسان دین کفار را دوست داشته باشد و نسبت به دین اسلام طعنه و انتقاد وارد کند.
دوم اینکه این آیه نوعی تشبیه بلیغ است، یعنی این شخص همچون کسی است که در عذاب با کفار شریک است. سپس گفته میشود که علمای اهل سنت در این مسئله اتفاقنظر دارند که تا زمانی که یک مسلمان دین کفار را دوست نداشته باشد و کمک و یاریاش به کفار بر اساس چنین دلبستگیای نباشد، از اسلام خارج نمیشود. البته این کار گمراهی بزرگی است.
سپس نوعی خطرناک از دوستی با کفار ذکر میشود که برخی از فرماندهان و جنگجویان اندلس مرتکب آن شده بودند؛ آنان با نصارا (مسیحیان) علیه مسلمانان همپیمان شده بودند. در باره این مسئله از علمای اندلس استفتاء شده بود، اما آنان فتوا به کفر نداده بودند؛ بلکه گفته بودند که این گناه بزرگی است و همکاری در نافرمانی از خدا و پیامبر خدا محسوب میشود.
ابن عاشور رحمهالله میفرماید که این فقهایی که در پاسخ به آن استفتا، به این آیه استدلال کرده بودند، این افراد را تکفیر نکردهاند، بلکه آیه را تأویل کردهاند. و ابن عاشور رحمهالله میفرماید که این نوع موالات (دوستی و یاری با کفار) که آن فرماندهان و جنگجویان اندلسی انجام دادند و فقهای کرام در بارهاش پاسخ دادند، پس از کفری بودن برخی موالاتها، ضعیفترین و پایینترین نوع موالات محسوب میشود. چنانکه فرموده است:
وَقَوْلُهُ: ﴿وَمَنْ يَّتَوَلَّهُمْ مِّنْكُمْ فَاِنَّهٗ مِنْهُمْ﴾ (مَنْ) شَرْطِيَّةٌ تَقْتَضِي أَنَّ كُلَّ مَنْ يَتَوَلَّاهُمْ يَصِيرُ وَاحِدًا مِنْهُمْ، جَعَلَ وَلَايَتَهُمْ مُوجِبَةَ كَوْنِ الْمُتَوَلِّي مِنْهُمْ، وَهَذَا بِظَاهِرِهِ يَقْتَضِي أَنَّ وَلَايَتَهُمْ دُخُولٌ فِي مِلَّتِهِمْ؛ لِأَنَّ مَعْنَى الْبَعْضِيَّةِ هُنَا لَا يَسْتَقِيمُ إِلَّا بِالْكَوْنِ فِي دِينِهِمْ. وَلَمَّا كَانَ الْمُؤْمِنُ إِذَا اعْتَقَدَ عَقِيدَةَ الْإِيمَانِ وَاتَّبَعَ الرَّسُولَ وَلَمْ يُنَافِقْ كَانَ مُسْلِمًا لَا مَحَالَةَ، كَانَتِ الْآيَةُ بِحَاجَةٍ إِلَى التَّأْوِيلِ، وَقَدْ تَأَوَّلَهَا الْمُفَسِّرُونَ بِأَحَدِ تَأْوِيلَيْنِ: إِمَّا بِحَمْلِ الْوَلَايَةِ فِي قَوْلِهِ: ﴿وَمَنْ يَّتَوَلَّهُمْ﴾ عَلَى الْوَلَايَةِ الْكَامِلَةِ الّتي هِيَ الرّضى بِدِينِهِمْ وَالطَّعْنُ فِي دِينِ الْإِسْلَامِ، وَلِذَلِكَ قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَمَنْ تَوَلَّاهُمْ بِمُعْتَقَدِهِ وَدِينِهِ فَهُوَ مِنْهُمْ فِي الْكُفْرِ وَالْخُلُودِ فِي النَّارِ.
وَإِمَّا بِتَأْوِيلِ قَوْلِهِ: ﴿فَاِنَّهٗ مِنْهُمْ﴾ عَلَى التَّشْبِيهِ الْبَلِيغِ، أَيْ فَهُوَ كَوَاحِدٍ مِنْهُمْ فِي اسْتِحْقَاقِ الْعَذَابِ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: مَنْ تَوَلَّاهُمْ بِأَفْعَالِهِ مِنَ الْعَضْدِ وَنَحْوِهِ دُونَ مُعْتَقَدِهِمْ وَلَا إِخْلَالٍ بِالْإِيمَانِ فَهُوَ مِنْهُمْ فِي الْمَقْتِ وَالْمَذَمَّةِ الْوَاقِعَةِ عَلَيْهِمْ اهـ. وَهَذَا الْإِجْمَالُ فِي قَوْلِهِ: ﴿فَاِنَّهٗ مِنْهُمْ﴾ مُبَالَغَةٌ فِي التَّحْذِيرِ مِنْ مُوَالَاتِهِمْ فِي وَقْتِ نُزُولِ الْآيَةِ، فَاللَّهُ لَمْ يَرْضَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ يَوْمَئِذٍ بِأَنْ يَتَوَلَّوُا الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى؛ لِأَنَّ ذَلِكَ يُلْبِسُهُمْ بِالْمُنَافِقِينَ، وَقَدْ كَانَ أَمْرُ الْمُسلمين يَوْمئِذٍ في حَيْرَةٍ إِذْ كَانَ حَوْلَهُمُ الْمُنَافِقُونَ وَضُعَفَاءُ الْمُسْلِمِينَ وَالْيَهُودُ وَالْمُشْرِكُونَ، فَكَانَ مِنَ الْمُتَعَيَّنِ لِحِفْظِ الْجَامِعَةِ التَّجَرُّدُ عَنْ كُلِّ مَا تَتَطَرَّقُ مِنْهُ الرِّيبَةُ إِلَيْهِمْ.
وَقَدِ اتَّفَقَ عُلَمَاءُ السُّنَّةِ عَلَى أَنَّ مَا دُونُ الرِّضَا بِالْكُفْرِ وَمُمَالَأَتِهِمْ عَلَيْهِ مِنَ الْوَلَايَةِ لَا يُوجِبُ الْخُرُوجَ مِنَ الرِّبْقَةِ الْإِسْلَامِيَّةِ، وَلَكِنَّهُ ضَلَالٌ عَظِيمٌ، وَهُوَ مَرَاتِبُ فِي الْقُوَّةِ بِحَسَبِ قُوَّةِ الْمُوَالَاةِ وَبِاخْتِلَافِ أَحْوَالِ الْمُسْلِمِينَ.
پس در این مسئله، علمای اهل سنت اتفاقنظر دارند که آن دسته از موالات (دوستیها و یاریها) که در آن خوشحالی نسبت به کفر وجود نداشته باشد و یاریرسانی به کفار بر این اساس نباشد، چنین موالاتی انسان را از ایمان خارج نمیکند.
