چهار ویژگی بنیادین خوارج که در داعش به اوج خود رسیده است:
برای درک عمق پیوند فکری و عملی میان جریان منحرف خوارج و گروه تکفیری داعش لازم است به ویژگیهای بنیادینی توجه شود که خوارج را از دیگر گروههای اسلامی متمایز میساخت، هرچند این ویژگیها در خوارج بهصورت اولیه و محدود وجود داشت اما در داعش با گسترشی بیسابقه و شدتی هراسانگیز دوباره احیا شده است.
پژوهشگرانی مانند احمد عبدالرحمن مصطفی در کتاب «داعش؛ از زندان تا خلافت» (داعش من الزنزانة إلى الخلافة) و دکتر هانی نصیره در کتاب «گذرگاه خون» (سرداب الدم)، بر این همیانی فکری و عملی میان خوارج نخستین و داعش معاصر تأکید کردهاند، این ویژگیها چهار اصل اساسی را در بر میگیرد که هر یک بهتنهایی برای انحراف یک جریان کافی است؛ اما اجتماع همه آنها جریانی خطرناک و بیرحم را پدید میآورد.
نخستین و مهمترین ویژگی خوارج تکفیر گسترده بود، آنان نخستین گروه در تاریخ اسلام بودند که به تکفیر دیگر مسلمانان روی آوردند، از دیدگاه خوارج هر مسلمانی که مرتکب گناه کبیره میشد کافر به شمار میرفت و ریختن خون او حلال بود، دامنه تکفیر آنان تا آنجا گسترش یافت که حتی بزرگترین صحابه گرامی رسول الله صلیاللهعلیهوسلم نیز از آن در امان نماندند.
علامه ابن تیمیه در «مجموع الفتاوی» نقل میکند که خوارج حتی کسانی را که با بدعت آنان مخالفت میکردند تکفیر میکردند و خون و مالشان را مباح میدانستند، همین رویکرد تکفیری هسته مرکزی اندیشه داعش را نیز تشکیل میدهد، داعش در نشریات و بیانیههای خود بارها اعلام کرده است که هر کس با خلافت خودخوانده آنان بیعت نکند یا مرتکب گناه کبیره شود مرتد و کافر است و ریختن خون او جایز میباشد، تفاوت داعش و خوارج تنها در گستره تکفیر است؛ خوارج عمدتاً مخالفان نزدیک خود را تکفیر میکردند اما داعش حدود یکونیم میلیارد مسلمان جهان را مرتد دانسته و کشتن آنان را مشروع اعلام کرده است.
دومین ویژگی ضعف در فهم دین، ظاهرگرایی و سطحینگری بود؛ خوارج در فهم قرآن کریم و سنت تنها به معنای ظاهری الفاظ بسنده میکردند و از حقایق عمیق مفاهیم دینی بیبهره بودند، آنان آیاتی را که درباره کافران نازل شده بود بر مؤمنان تطبیق میکردند و بر اساس همین تأویل نادرست آنان را کافر و مرتد میشمردند، رسول خدا صلیاللهعلیهوسلم در حدیثی که در صحیح بخاری و صحیح مسلم روایت شده بهروشنی به این ویژگی اشاره کرده و فرمودهاند: «قرآن را تلاوت میکنند، اما از گلویشان فراتر نمیرود». این سطحینگری در فهم دین در داعش با شدت بیشتری مشاهده میشود.
داعش مفاهیم بزرگی مانند جهاد، خلافت، هجرت و تکفیر را به سادهترین و خشونتآمیزترین شکل تفسیر میکند و از اندیشه عقلانی اجتهاد منظم و میراث عظیم فقهی که طی قرنها در میان مسلمانان شکل گرفته است، رویگردان است.
سومین ویژگی کشتن مسلمانان و رها کردن مشرکان بود؛ این ویژگی شگفتانگیز و در عین حال طبق هشداردهنده بهصراحت در احادیث نبوی ذکر شده است. رسول الله صلیاللهعلیهوسلم فرمودهاند: «خوارج مسلمانان را میکشند و بتپرستان را رها میکنند». همچنین عبدالله بن عمر رضیاللهعنهما فرموده است: «آنان آیاتی را که درباره کافران نازل شده بود بر مؤمنان تطبیق کردند». خوارج بهجای مقابله با دشمنان اصلی اسلام شمشیر تکفیر و قتل را علیه مسلمانان به کار میبردند.
این ویژگی در داعش نیز بهروشنی دیده میشود، حملات خونین داعش عمدتاً علیه مسلمانان متمرکز بوده است؛ شیعیان را کافر دانسته و دست به کشتارهای گسترده زدهاند، صوفیان را مشرک خوانده و سر از بدن آنان جدا کردهاند، و اهل سنتی را که با آنان مخالفت میکردند، مرتد شمرده و به قتل رساندهاند.
چهارمین ویژگی قیام علیه حاکمان مسلمان، خواه عادل باشند یا ستمگر است؛ خوارج علیه خلفای راشدین ـ که پس از رسول خدا صلیاللهعلیهوسلم عادلترین حاکمان امت بودند ـ شورش کردند و آنان را تکفیر نمودند، داعش نیز همه حاکمان کشورهای اسلامی را کافر دانسته و خون آنان را مباح اعلام کرده است، ابوبکر البغدادی در سخنرانی مشهور خود در مسجد نوری موصل همه حاکمان جهان اسلام را فراخواند تا با خلافت خودخوانده آنان بیعت کنند و هشدار داد که در غیر این صورت کافر شمرده شده و کشتنشان جایز خواهد بود.
این چهار ویژگی هنگامی که در کنار یکدیگر قرار میگیرند، تصویری روشن از ماهیت منحرف خوارج و وارثان امروزی آنان یعنی داعش ارائه میکنند، تفاوت اساسی میان این دو تنها در ابزارها و شیوههاست، نه در مبانی و اندیشه، خوارج با شمشیر و خطابه میجنگیدند، اما داعش از سلاحهای خودکار، خمپاره، شبکههای ماهوارهای و انترنت بهره میگیرد، در حقیقت داعش همان اندیشههای کهن خوارج را با وحشیانهترین و خونبارترین شیوههای معاصر دنبال میکند.
