عدل و انصاف سلطان محمد فاتح
داستانهای عدل و انصاف سلطان در جهان مشهور بود. وی مطابق شریعت اسلامی با اهل کتاب رفتاری نیکو داشت و تمام حقوق مذهبیشان را به آنان میداد. به هیچ مسیحی ستم و تعدی روا نمیداشت، بزرگان مسیحی را نیز به اندازه حقشان احترام مینهاد و با آنان به نرمی و ملایمت رفتار میکرد. شعار سلطان این بود که “عدالت اساس امپراتوری است.”
سلطان محمد فاتح هرگز به سبب قدرت، کثرت سپاهیان و گستردگی قلمرو خویش دچار غرور نشد. میبینیم وقتی آن شهری را فتح کرد که گمان فتحش را نمیبرد، پس از ورود به شهر تکبر نورزید، بلکه خداوند متعال را سپاس بهجا آرود و گفت: “الحمد لله! خداوند بر شهیدان رحم کند، مجاهدان را عزت و بزرگی عطا فرماید. این برای قوم من (مسلمانان) مایه افتخار است، آنان باید به پاس این پیروزی بزرگ به درگاه خداوند جلجلاله سجده شکر به جای آورند. این پیروزی فضل و کرم خداوند متعال است.”
سلطان و سپاه وی این پیروزی را نعمتی از جانب خداوند میدانستند، از اینرو خالق خود را ستودند و این عمل نشانه ایمان راسخ آنان بود.
۵. اخلاص:
در زندگی سلطان محمد فاتح رویدادهایی رخ داده که اخلاص او را آشکار میسازد. وی نسبت به اسلام بسیار مخلص و متعهد بود. این اخلاص در دعاهای او هویدا بود. سلطان میگفت: “نیت، شور، اشتیاق و تمام تلاشهای من برای خدمت به دین خداوند است. اراده من این است که به همراه سپاه خویش که در حقیقت سپاه خداست، قدرت دشمنان اسلام را کاهش داده و آنان را مغلوب سازم. فکر من این است که به لطف و مهربانی خداوند متعال به پیروزی، کامیابی و فتح دست یابم. جهاد من از طریق جان و مال برای اطاعت از خداست، و امید من تنها به تایید و یاری خداوند متعال است تا دشمنانش را مغلوب سازم.”
۶. علم و هنر:
پدر سلطان محمد فاتح از زمان کودکی او توجه ویژهای به آموزش و پرورش داشت. از اینرو محمد فاتح احترام کامل برای نظام تعلیمی و تربیتی قائل بود که گروهی از علمای مشهور آن زمان بر آن نظارت داشتند. او قرآن مجید، حدیث، فقه و علوم عصری آن عصر مانند ریاضیات، نجوم، تاریخ و علوم نظامی نظری و عملی را فرا گرفته بود.
سلطان محمد فاتح از آموزش بسیار مبارکی بهرهمند بود چرا که استادان وی از علمای برجسته زمان بودند. از میان آنان شیخ آق شمسالدین و مولانا کورانی از همه مشهورتر بودند. (علامه کورانی در دوره دولت عثمانی حکم یک دایرةالمعارف در علوم رایج را داشت.)
محمد فاتح از آموزش و تعلیمات استادان خویش تاثیر عمیقی پذیرفته بود و این آموزش در علایق فرهنگی، سیاسی و نظامی او آشکار بود.
سلطان محمد فاتح بر سه زبان عربی، فارسی و ترکی تسلط کامل داشت و این در آن زمان مهارتی بزرگ محسوب میشد. علاوه بر این، او شاعری توانا نیز بود و دیوانی از اشعارش به زبان ترکی به یادگار مانده است.
دستاوردهای تهذیبی سلطان محمد فاتح
۱. تأسیس مدارس و نهادهای تعلیمی:
سلطان محمد علاقهای فراوان به علم و علما داشت. از اینرو در قلمرو امپراتوری خود مدارس و نهادهای تعلیمی بسیار بنا نهاد.
نخستین سلطان امپراتوری عثمانی که مدارس عالی تأسیس کرد، سلطان اورخان بود. پس از او همه سلاطین از برنامه تعلیمی او پیروی کردند و در نتیجه ساخت مدارس و نهادهای آموزشی در ادرنه و دیگر شهرهای امپراتوری رایج شد.
سلطان محمد فاتح نیز راه نیاکان خود را دنبال کرد. او برای گسترش علم و ایجاد مدارس هر تلاش ممکنی به کار بست، برای پیشبرد امور تعلیمی اصلاحاتی انجام داد، بر روند آموزش نظارت داشت و املاک گستردهای برای هزینههای تعلیمی وقف کرد.
او نظام مدارس را نو کرد، درجهها و کلاسهایی ایجاد نمود و برای هر درجه، برنامه درسی خاصی تعیین کرد. همچنین نظام امتحانی وضع کرد که شاگرد نمیتوانست به درجه (صنف) بالاتر برود مگر اینکه مرحله اول برنامه درسی را به خوبی خوانده و امتحان آن را داده باشد.
سلطان محمد فاتح بر روند آموزش و امتحان شخصاً نظارت میکرد. گاهی به جلسات امتحان میرفت و تدریس استادان را از نزدیک میپایید. کنار شاگردان مینشست، به درس آنان گوش میسپرد و این را هیچ شرمندگی نمیدانست، بلکه آن را احترام به علم میشمرد.