۸- اعتدال در قضاوت و داوری
یکی از مهمترین عرصههایی که اسلام در آن بر اعتدال و میانهروی تأکید فراوان کرده است، قضاوت و داوری میان مردم است، بسیاری از ظلمها، نزاعها و بیعدالتیها زمانی پدید میآید که انسان تحت تأثیر احساسات، تعصبات قومی، منافع شخصی یا روابط خویشاوندی و دوستی قرار گیرد از مسیر عدالت و انصاف منحرف شود، برخلاف شریعت الهی حکم کند و حقوق دیگران را پایمال سازد، نتیجه چنین رویکردی آن است که انسان راه ستم و بیانصافی را در پیش میگیرد و در داوریها و تصمیمهای خود عدالت و میانهروی را به فراموشی میسپارد.
اسلام زمامداران، قضات و همه مسئولین تصمیمگیری را مکلف ساخته است که در قضاوت و داوری حق و عدالت را معیار قرار دهند نه قومیت، منافع مادی و خواستههای شخصی؛ و از هرگونه تعصب و جانبداری ناعادلانه پرهیز کنند، خداوند متعال میفرماید:
﴿إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَمَانَاتِ إِلَىٰ أَهْلِهَا وَإِذَا حَكَمْتُمْ بَيْنَ النَّاسِ أَنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ﴾ [نساء: ۵۸]
«بیگمان خداوند به شما فرمان میدهد که امانتها را به صاحبان شایسته آنها بسپارید، و هنگامی که میان مردم داوری میکنید با عدالت داوری نمایید».
مفسرین گرانقدر بیان کردهاند که این آیه بهطور ویژه متوجه زمامداران و قضات مسلمان است تا در رسیدگی به امور مردم با عدالت رفتار کنند و بر اساس انصاف حکم دهند، با این حال این مسئولیت تنها به حاکمان و قضات محدود نمیشود؛ بلکه هر فردی در جامعه باید در عرصههای گوناگون زندگی از جمله در خانواده، جامعه، اداره و سایر امور راه اعتدال و میانهروی را در پیش گیرد و در تصمیمها و داوریهای خود انصاف را در اولویت قرار دهد.
همچنین قرآن کریم مسلمانان را راهنمایی میکند که حتی در مورد نزدیکترین خویشاوندان خود نیز عدالت را رعایت کنند. خداوند متعال میفرماید:
﴿وَإِذَا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا وَلَوْ كَانَ ذَا قُرْبَى﴾ [انعام: ۱۵۲]
«و هنگامی که سخن میگویید، عدالت را رعایت کنید، هرچند درباره خویشاوندان نزدیکتان باشد».
اعتدال در قضاوت بدین معناست که انسان پیش از اظهار نظر یا صدور حکم؛ سخنان همه طرفها را با دقت بشنود، شواهد و دلایل را منصفانه بررسی کند و از تصمیمگیری شتابزده بپرهیزد؛ زیرا بسیاری از داوریهای عجولانه، سبب تضییع حقوق مردم و پیدایش دشمنیها و کینههای طولانیمدت میشود،
این اصل در همه عرصههای زندگی روزمره نیز جایگاه ویژهای دارد، پدر و مادر باید میان فرزندان خود عدالت را رعایت کنند، مدیر در برخورد با کارکنانش منصف باشد، آموزگار در ارزیابی شاگردان از هرگونه تبعیض بپرهیزد، و هر شخصی که مسئولیتی بر عهده دارد باید خود را از هر نوع تبعیض، تعصب قومی، جانبداری ناعادلانه و رفتار غیرمنصفانه دور نگه دارد.
از همینرو اسلام در باب قضاوت و داوری نیز راه اعتدال و میانهروی را برگزیده است؛ راهی که بر پایه عدالت، حقیقتجویی، انصاف و دوری از تعصب استوار است، هرگاه این اصل در جامعه حاکم گردد؛ اعتماد میان مردم تقویت میشود و زمینههای ظلم، نزاع و بیعدالتی تا حد زیادی از میان خواهد رفت.