برای هر مسلمان لازم است که در تمام امور دینی، اجتماعی و شئون زندگی راه اعتدال و میانهروی را در پیش گیرد؛ زیرا این همان اصلی است که دین مبارک اسلام آن را از هر مسلمان میطلبد، رسول الله صلیاللهعلیهوسلم در عبادتها، نشستوبرخاست، تعاملات اجتماعی و در همهی امور زندگی روش اعتدال را اختیار کرده بود و امت خود را نیز به میانهروی امر فرموده و از افراط و تندروی منع کردهاست؛ بهویژه در امور دین از هرگونه افراط و غلو نهی فرموده است، چراکه افراط و غلو در دین در نهایت به هلاکت و تباهی میانجامد.
دین مقدس اسلام دین افراط و تندروی نیست؛ بلکه رسول الله صلیاللهعلیهوسلم هر نوع افراطورزی را بهصراحت رد کرده است، قرآن عظیمالشان در موارد متعدد از افراط و زیادهروی بازمیدارد و الله تعالی جلجلاله بهگونه خاص یهودیان و نیز سایر امتها را از غلوّ دینی برحذر داشته و میفرماید:
«لا تغلوا في دینکم» ترجمه: «در دین خود غلو و افراط نکنید».
از همینرو، افراطورزی از سوی حاکمان یا عالمان، محبت دین را از دلهای مردم میزداید، چنانکه امروز نیز میبینیم برخی جریانهای افراطی مانند داعش با تندروی و خشونتگرایی، سبب بدنامی اسلام شده و شمار زیادی را از دین گریزان ساختهاند.
در مقابل، تفریط و سستی برخی حاکمان و عالمان نیز مردم را به خرافات، بدعتها و راههای باطل میکشاند؛ بهویژه نسل جوان و کودکان که بهسبب تأثیر فناوری نوین و شبکههای اجتماعی دچار آشفتگی ذهنیاند و با اندک غفلت یا افراط، ممکن است بهجای رستگاری و سعادت، به ورطه انحراف و تباهی سقوط کنند.
اعتدال در دین آن است که انسان نه دچار افراط شود و نه به تفریط گراید؛ زیرا افراط سبب تجاوز از حدود الهی میشود و تفریط به سستی و کوتاهی در اجرای احکام الهی میانجامد.
پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوسلم میفرماید:
«إِیَّاکُمْ وَالْغُلُوَّ فِی الدِّینِ، فَإِنَّمَا أَهْلَکَ مَنْ کَانَ قَبْلَکُمْ الْغُلُوُّ فِی الدِّینِ».
ترجمه: «از غلو در دین بپرهیزید؛ زیرا همانا اقوام پیش از شما به سبب غلوّ در دین هلاک شدند».
خلاصه اینکه اسلام دین آسانگیری و اعتدال است و هرگز پیروان خود را به انجام کارهایی که در توانشان نباشد مکلف نساخته است؛ چنانکه در قرآن عظیمالشان آمده است:
«یُریدُ اللهُ بِكُمُ الْیُسْرَ وَلَا یُرِیدُ بِكُمُ الْعُسْرَ» (البقره: ۱۸۵)
ترجمه: «الله تعالی برای شما آسانی میخواهد و برای شما دشواری نمیخواهد».
امام ابوحنیفه نعمان بن ثابت کوفی، امام ابویوسف یعقوب بن ابراهیم انصاری، امام ابوعبدالله محمد بن حسن الشیبانی رضواناللهعلیهماجمعین و دیگر عالمان بزرگ بر این اصل باور داشتند که اسلام دینی است معتدل؛ میان افراط و تفریط، میان زیادهروی و کوتاهی، میان تشبیه و تعطیل، میان جبر و اختیار، و میان امید و ترس، در مسیر میانه قرار دارد.
در نتیجه بر بنیاد آیات قرآن، احادیث نبوی و سخنان عالمان امت روشن میگردد که دین مقدس اسلام دینی معتدل و میانه است؛ نه آنچنان افراطی که مردم را بترساند و مأیوس سازد و نه چنان تفریطی که انسانها را بدون عمل، تنها به آرزوهای توخالی دلخوش نماید.