۶- اعتدال در گفتار و اظهار نظر
یکی دیگر از عرصههایی که اسلام در آن بر اعتدال و میانهروی تأکید ورزیده است گفتار، شیوه سخن گفتن و نیز سکوت در جایی است که سخن نیک و سودمندی برای گفتن وجود نداشته باشد. زبان از بزرگترین نعمتهای الله متعال است اما در عین حال، یکی از خطرناکترین اعضای بدن انسان نیز به شمار میرود. از همینرو، اسلام به مسلمان هدایت میدهد که همواره سخنان نیک، سنجیده و سودمند بر زبان آورد و از هرگونه افراط و تفریط در گفتار خویش بپرهیزد.
با تأسف امروزه بسیاری از مسلمانان به گفتار خود آنگونه که شایسته است توجه نمیکنند و با زبان خویش به عزت، شرف و آبروی برادران مسلمان خود آسیب میرسانند؛ در حالی که الله متعال در قرآن کریم میفرماید: ﴿وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْنًا﴾ (بقره: ۸۳)
ترجمه: «و با مردم به نیکی سخن بگویید.»
همچنین در جای دیگری میفرماید: ﴿مَا يَلْفِظُ مِن قَوْلٍ إِلَّا لَدَيْهِ رَقِيبٌ عَتِيدٌ﴾ (ق: ۱۸)
ترجمه: «انسان هیچ سخنی بر زبان نمیآورد، مگر آنکه نگهبانی آماده آن را ثبت و ضبط میکند.»
بنابراین، مسلمان باید از زبان خویش پاسداری کند و یقین داشته باشد که هر سخنی که بر زبان میآورد، در پیشگاه الله متعال ثبت میشود و در روز قیامت درباره آن مورد بازخواست قرار خواهد گرفت. رسول الله صلیاللهعلیهوسلم نیز مسلمانان را به حفظ زبان و رعایت اعتدال در گفتار تشویق کرده و فرمودهاند: «مَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ فَلْيَقُلْ خَيْرًا أَوْ لِيَصْمُتْ»
(بخاری، حدیث: ۱۶۱۸)
ترجمه: هر کس به الله و روز آخرت ایمان دارد، باید سخن نیک بگوید یا خاموش بماند.
علمای اسلام گفتهاند که مسلمان باید نسبت به گفتار خود نهایت دقت و هوشیاری را داشته باشد. اگر گفتن یا نگفتن سخنی از هر جهت یکسان باشد، ترک گفتن آن بهتر است زیرا چه بسا ادامه همان سخن انسان را به حرام بکشاند. بر بنیاد همین رهنمودهای ارزشمند، شایسته نیست که مسلمان زبان خود را وسیله تخریب نظام اسلامی، اهانت به مردم، تحقیر، تمسخر، شایعهپراکنی، دروغگویی و تهمت قرار دهد. از سوی دیگر، در جایی که بیان حق و ادای نصیحت لازم باشد، سکوت نیز پسندیده نیست. اعتدال اینست که انسان در زمان مناسب با شیوهای شایسته و به اندازه نیاز سخن بگوید.
بخش بزرگی از اختلافات و نزاعهایی که میان مسلمانان در خانوادهها، جامعه و حتی در منازعات بزرگ پدید میآید، نتیجه سخنان نسنجیده و اظهار نظرهای افراطی است. از همین جهت، اسلام پیروان خود را فرمان میدهد که پیش از سخن گفتن بیندیشند و پیامدها و آثار گفتار خویش را در نظر داشته باشند.
در حقیقت اعتدال در گفتار، نشانه خردمندی، حکمت و پختگی شخصیت مسلمان است. امروزه شماری از مسلمانان چنان در آفات زبان گرفتار شدهاند که هیچ اعتنایی به عزت، حرمت و آبروی مسلمان ندارند بلکه زبان خود را به ابزاری برای تخریب و تضعیف نظام مقدس اسلامی و شریعت مطهر اسلام تبدیل کردهاند، در حالی که از این حقیقت غافلاند که دشمنی و اهانت به نظام اسلامی در حقیقت دشمنی آشکار با الله متعال است؛ بهویژه در روزگار کنونی که ابزارهای هتک حرمت و تعرض به حیثیت و آبروی مردم، بیش از هر زمان دیگری گسترش یافته است.
خلاصه اینکه هرگاه زبان در چارچوب حق، ادب و میانهروی به کار گرفته شود وسیلهای برای اصلاح، همبستگی و گسترش محبت خواهد بود اما اگر از این چارچوب بیرون رود و به ابزار دشمنی با اسلام و نظام اسلامی تبدیل گردد، نتیجهای جز اختلاف، کینهتوزی و پشیمانی در میان مسلمانان به بار نخواهد آورد.