۵- اعتدال در محبت و دشمنی
یکی دیگر از عرصههایی که اسلام بر اعتدال و میانهروی در آن تأکید ورزیده است، عرصه محبت و دشمنی است. سرشت انسان چنین است که گاهی در محبت نسبت به شخصی از مرز اعتدال فراتر میرود و به افراط میگراید، و گاهی نیز در دشمنی و کینهتوزی نسبت به کسی از حد انصاف تجاوز میکند؛ در حالیکه اسلام مقدس به مسلمانان رهنمود داده است که در هر دو حالت، انصاف و میانهروی را رعایت کنند.
رسول اکرم صلیاللهعلیهوسلم فرمودهاند: «أَحبِبْ حَبِيبَكَ هَوْنًا مَا، عَسَى أَنْ يَكُونَ بَغِيضَكَ يَوْمًا مَا، وَأَبْغِضْ بَغِيضَكَ هَوْنًا مَا، عَسَى أَنْ يَكُونَ حَبِيبَكَ يَوْمًا مَا.»
(ترمذی، باب «ما جاء في الاقتصاد في الحب والبغض»، حدیث: ۱۹۹۷)
ترجمه: «دوست خود را با اعتدال دوست بدار؛ چه بسا روزی دشمن تو گردد و با دشمن خویش نیز با اعتدال دشمنی کن؛ چه بسا روزی دوست تو شود.»
این رهنمود نبوی بیان میکند که احساسات و عواطف نباید انسان را از مسیر عدالت و خردورزی منحرف سازد زیرا ممکن است کسی که امروز شایسته محبت و احترام انسان است، در آینده رفتاری از خود نشان دهد که این رابطه را دگرگون کند و نیز چه بسا کسی که امروز با او اختلاف و دشمنی وجود دارد، فردا به دوستی نزدیک و صمیمی تبدیل شود.
همچنین قرآن کریم مسلمانان را فرمان میدهد که حتی در برابر کسانی که با آنها دشمنی دارند نیز عدالت را رعایت کنند: ﴿وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلَىٰ أَلَّا تَعْدِلُوا ۚ اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى﴾ [المائدة: ۸]
ترجمه: «دشمنی با گروهی، شما را بر آن ندارد که از عدالت رویگردان شوید؛ عدالت را پیشه کنید که به تقوا نزدیکتر است.»
بر بنیاد این اصل، مسلمان نه در محبت به افراط و شخصیتپرستی و تقدیس افراد کشیده میشود و نه در دشمنی به ظلم، تهمت، اهانت و تجاوز روی میآورد. اسلام میخواهد روابط انسانی بر پایه انصاف، حکمت و اعتدال استوار باشد تا جامعه از افراطگرایی، تعصب کور و کشمکشهای بیاساس در امان بماند.
از همینرو در اسلام محبت و دشمنی تابع هوسها و احساسات زودگذر نیست بلکه در چارچوب عدالت، اخلاق و جلب رضای الهی تنظیم میشود، و این خود از روشنترین جلوههای اعتدال و میانهروی در اسلام به شمار میرود. با کمال تأسف، برخی گروههایی که خود را نیز به اسلام منسوب میدانند، در دشمنی خویش چنان به ورطه افراط سقوط کردهاند که همه رهنمودها و تعالیم اسلام را از یاد بردهاند.
آنها زنان، کودکان و حتی کسانی را از افراد دشمن که در پناه و امان قرار دارند، به فجیعترین و نفرتانگیزترین شیوهها به قتل میرسانند و بر چنین اعمالی افتخار میکنند در حالیکه این گونه رفتارها بهطور کامل با تعالیم و رهنمودهای پیامبر معظم اسلام در تعارض آشکار قرار دارد. صدها نمونه دیگر از اینگونه تخطیها نیز قابل مشاهده است.