۱۵. اعتدال در به‌کارگیری قدرت و مسئولیت
قدرت، صلاحیت و مسئولیت از جمله نعمت‌های بزرگی‌اند که الله تعالی آن‌ها را نصیب برخی از بندگان خویش می‌گرداند اما از دیدگاه اسلام، قدرت پیش از آن‌که امتیاز باشد، امانت و مسئولیت است. هر کسی که در هر سطحی از جامعه دارای صلاحیت و اختیار باشد، در برابر الله تعالی و بندگان او مسئول است و در روز قیامت دربارهٔ چگونگی استفاده از قدرتش مورد پرسش قرار خواهد گرفت. اسلام از همان آغاز ظهور خود مفهوم قدرت را از دیدگاه استبدادی و خودمحورانه بیرون آورد و آن را در چارچوب عدالت، خدمت و مسئولیت تعریف کرد.
از همین‌رو حاکم، قاضی، عالم، رئیس، آمر، مدیر، معلم، پدر خانواده و هر کسی که مسئولیتی بر عهده دارد، مکلف است از صلاحیت خود برای تأمین مصالح مردم و تطبیق عدالت استفاده کند. الله تعالی در قرآن کریم می‌فرماید: إِنَّ اللهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَمَانَاتِ إِلَىٰ أَهْلِهَا وَإِذَا حَكَمْتُمْ بَيْنَ النَّاسِ أَنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ. (النساء: ۵۸)
ترجمه: بی‌گمان الله تعالی به شما فرمان می‌دهد که امانت‌ها را به صاحبان آن‌ها بسپارید و هرگاه میان مردم داوری می‌کنید، به عدالت داوری کنید.
این آیت مبارک یکی از اصول مهم اسلام را در زمینهٔ مسئولیت و مدیریت بیان می‌کند زیرا قدرت زمانی مشروع و ارزشمند است که با عدالت و امانت‌داری همراه باشد.
از سوی دیگر اسلام با هرگونه سوءاستفاده از قدرت، ظلم، تبعیض، قوم‌گرایی، استبداد و خودکامگی به‌شدت مخالفت کرده است. تاریخ نشان می‌دهد که هرگاه زمام‌داران از مسیر عدالت منحرف شده و قدرت را وسیله‌ای برای برتر دانستن خود و تأمین منافع شخصی‌شان قرار داده‌اند، جامعه با بحران، نارضایتی و فروپاشی روبه‌رو شده است.
پیامبر گرامی اسلام حضرت محمد مصطفی صلی‌الله‌علیه‌وسلم می‌فرماید: كُلُّكُمْ رَاعٍ وَكُلُّكُمْ مَسْئُولٌ عَنْ رَعِيَّتِهِ. (بخاری و مسلم)
ترجمه: همهٔ شما سرپرست هستید و همهٔ شما در برابر کسانی که تحت سرپرستی‌تان قرار دارند، مسئول و پاسخ‌گو خواهید بود.
این حدیث شریف به‌روشنی بیان می‌کند که مسئولیت تنها به حاکمان و زمام‌داران اختصاص ندارد بلکه هر انسانی در محدودهٔ مسئولیت خود مورد پرسش قرار خواهد گرفت.
از جانب دیگر اسلام با ضعف، بی‌پروایی و غفلت در انجام مسئولیت‌ها نیز موافق نیست. متأسفانه امروزه برخی افراد به بهانهٔ نرم‌خویی و مدارا از اجرای عدالت و انجام وظایف خویش خودداری می‌کنند؛ در حالی که این نیز نوعی انحراف از اعتدال به شمار می‌رود. همان‌گونه که سخت‌گیری افراطی و استبداد اعمالی ناپسند هستند، ضعف و بی‌کفایتی نیز زیان‌بار هستند.
خلاصه این‌که اعتدال اسلامی اقتضا می‌کند که مسئولان در انجام وظایف خود قاطع باشند اما این قاطعیت باید با عدالت، رحمت، حکمت و رعایت حقوق مردم همراه باشد. نه چنان سخت‌گیر باشند که زمینه‌ساز ظلم و نفرت شوند و نه آن‌قدر سهل‌انگار و بی‌توجه باشند که حقوق مردم ضایع گردد و نظم جامعه آسیب ببیند.
همچنین یکی از نشانه‌های اعتدال در به‌کارگیری قدرت مشورت با اهل علم، افراد باتجربه و صاحبان اندیشه و نظر است. الله تعالی در قرآن کریم هنگام بیان صفات مؤمنان، می‌فرماید: وَأَمْرُهُمْ شُورَىٰ بَيْنَهُمْ. (الشوری: ۳۸)
ترجمه: و کارهای‌شان را با مشورت میان خود انجام می‌دهند.
مشورت از خودرأیی و استبداد جلوگیری می‌کند و زمینه را برای اتخاذ تصمیم‌های درست‌تر و عادلانه‌تر فراهم می‌سازد. به همین دلیل اسلام قدرت را وسیله‌ای برای سلطه‌جویی و برتری‌طلبی نه، بلکه امانتی الهی می‌داند که باید در مسیر خدمت به مردم، تحقق عدالت، پاسداری از حقوق افراد و تأمین مصالح جامعه به کار گرفته شود. هرگاه مسئولان این اصل را رعایت کنند جامعه به‌سوی امنیت، ثبات و پیشرفت حرکت خواهد کرد اما هرگاه از این اصل فاصله بگیرند، زمینه برای گسترش ظلم، فساد و بی‌عدالتی فراهم خواهد شد.