اسلام دینی است که بر اعتدال، عدالت و برابری استوار بوده و در تمام عرصههای زندگی از افراط و تفریط جلوگیری میکند، اسلام در عقیده، رفتار و روابط اجتماعی بر میانهروی تأکید میورزد و انسان را به ایجاد توازن میان دنیا و آخرت فرا میخواند، از دیدگاه اسلام همه مسلمانان از لحاظ کرامت انسانی برابرند و معیار برتری نه نژاد و قومیت بلکه تقوا و پرهیزگاری است.
در بخشهای قبلی یادآور شدیم که اسلام در همه امور خواهان اعتدال است، همچنین روشن گردید که حتی در عقیده و دین نیز باید راه اعتدال و میانهروی برگزیده شود، اسلام پیروان خود را در تمامی امور زندگی به رعایت اعتدال و میانهروی سفارش میکند، در این بخش و بخشهای آینده همین اصل مورد بحث قرار میگیرد:
۲- اعتدال در مصارف:
اعتدال در مصارف زمانی تحقق مییابد که انسان از اسراف و نیز از بخل دوری کند، الله جلجلاله در این باره میفرماید:
﴿وَلا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلَىٰ عُنُقِكَ وَلا تَبْسُطْهَا كُلَّ الْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُومًا مَّحْسُورًا﴾
ترجمه: «دستت را به گردنت زنجیر مکن (بخل نورز) و آن را کاملاً باز مگذار (اسراف مکن)، مبادا سرزنششده و پشیمان بمانی».
حتی اسلام اعتدال در مصرف مال را از ویژگیهای عبادالرحمن و نیکوکاران میشمارد، الله تعالی جلجلاله آنان را در قرآن عظیمالشان چنین میستاید:
﴿وَالَّذِينَ إِذَا أَنفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَلَمْ يَقْتُرُوا وَكَانَ بَيْنَ ذَٰلِكَ قَوَامًا﴾ [الفرقان: ۶۷]
ترجمه: «و آنان که چون انفاق کنند نه اسراف میکنند و نه سختگیری (بخل)؛ بلکه میان این دو؛ راه میانه را برمیگزینند».
همچنین رسول اکرم صلیاللهعلیهوسلم در مورد دخل و خرج بر میانهروی بسیار تأکید کرده و فرمودهاند:
«الاقتصاد في النفقة نصف المعيشة».
ترجمه: «میانهروی در مصرف نیمی از زندگی است».
بنابراین به طور خلاصه میتوان گفت که اسلام در تمامی ابعاد زندگی و عبادت راه اعتدال را اختیار کرده است، حتی در اقتصاد و مصارف صرفهجویی انسان را از تنگدستی و نیازمندی به دیگران حفظ میکند، مقصود این است که اگر کسی در هزینههای خود اعتدال را رعایت کند با فقر و بیوزنی مواجه نخواهد شد؛ اما برعکس کسی که در مصرف دارایی خویش افراط ورزد همین زیادهروی او را بهطور طبیعی به سوی فقر و نیازمندی سوق داده و باری بر دوش دیگران خواهد ساخت.
۳- اعتدال در خوراک، نوشاک و پوشاک:
همچنین اسلام انسان مسلمان را در خوراک، نوشاک و حتی پوشاک به میانهروی فرمان میدهد، پیامبر اسلام صلیاللهعلیهوسلم از اسراف در خوردن و نوشیدن نهی فرموده و میگویند:
«هیچ انسانی ظرفی را بدتر از شکم پر نمیکند؛ برای انسان چند لقمه کافی است که پشت او را راست نگه دارد و اگر ناگزیر باشد یکسوم آن برای غذا، یکسوم برای آب و یکسوم برای نفس کشیدن باشد».
[ترمذی و ابن ماجه]
همچنین شایسته است مسلمان در پوشیدن لباس نیز اعتدال را رعایت کند، رسول الله صلیاللهعلیهوسلم در این باره فرمودهاند:
«هرکس لباس شهرت بپوشد، الله تعالی جلجلاله در روز قیامت همانند آن لباس را بر او خواهد پوشاند و سپس شعلههای آتش از آن زبانه خواهد کشید».
مقصود این سخن آن نیست که مسلمان لباس نازیبا یا پیونددار بپوشد؛ بلکه بر او لازم است در لباس و پوشاک خود نیز از نظر قیمت، رنگ و اندازه راه اعتدال و میانهروی را برگزیند.