افراط و زیادهروی در دین به این معناست که انسان از حد تعیینشده سیرت نبوی، صحابه کرام و علمای بزرگ دین تجاوز نماید. و تفریط یعنی رها کردن و عقب ماندن از سیرت رسول اکرم صلیاللهعلیهوسلم، اصحاب و بزرگان دین.
در بخشهای پیشین اشاره شد که اعتدال و میانهروی در تمام شئون زندگی و عبادت برای هر مسلمانی ضروری است؛ چرا که اعتدال خوی و ویژگیای است که بر همه اعمال انسان اثر میگذارد. بههمین دلیل، اعتدال انواع گوناگونی دارد که از جمله آنها میتوان به موارد ذیل اشاره کرد:
۱. اعتدال در دین و عقیده
اعتدال در دین به این معناست که در باورها، عبادات، اخلاق و اعمال دینی میانهروی، توازن و پرهیز از افراط و تفریط رعایت شود؛ به گونهای که دین نه به مرزهای افراط کشیده شود و نه به ورطه سستی و بیتفاوتی درغلتد. از منظر اهل سنت و الجماعت اعتدال یعنی پایبندی به قرآن عظیمالشأن و سنت، بر اساس فهم سلف صالح و با در نظر گرفتن مصالح بندگان.
پس به طور خلاصه میتوان گفت: اعتدال در عقیده یعنی دوری از تکفیر بیضابطه و زیادهروی در باره افراد؛ اما متأسفانه امروز کسانی هستند که به نام اسلام آنچنان در افراط و غلو غوطهور شدهاند که جز خود، هیچکس را مسلمان نمیدانند و با دلایل پوچ و بیاساس، دیگر مسلمانان را تکفیر میکنند.
از نظر علمای اسلام، اعتدال در دین یعنی انسان با بصیرت و آگاهی، به قرآن عظیمالشأن و سنت پایبند باشد، این پایبندی بر اساس فهم سلف صالح و بدون هیچ افراط و تفریط باشد.
این اعتدال نه سازش با باطل است و نه خشونت و تندروی؛ بلکه راهی است که دین پاک اسلام را زنده نگه میدارد و در هر زمان و مکان، قابل اجرا میسازد.
قرآن عظیمالشأن امت اسلامی را به خاطر میانهروی ستوده است: ﴿وَكَذَٰلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا﴾
«و بدینگونه شما را امتی میانهرو قرار دادیم.»
[سوره بقره، آیه ۱۴۳]
امام طبری رحمهالله میفرماید: «وسط» یعنی عادل و برتر؛ نه پیرو افراط و نه اهل تفریط.
ابنکثیر رحمهالله میگوید: امت اسلامی در شریعت و منهج، میانهروترین امت است.
همچنین خداوند متعال در جای دیگری میفرماید: ﴿لَا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ﴾
«در دین خود غلو (زیادهروی) نکنید.»
[سوره نساء، آیه ۱۷۱]
رسول اکرم صلیاللهعلیهوسلم به صراحت از افراط و تندروی نهی کردهاند: «إيّاكم والغلوّ في الدِّين، فإنما أهلك من كان قبلكم الغلوّ في الدِّين.»
از افراط در دین بپرهیزید؛ چرا که هلاکت امتهای پیشین تنها به سبب افراط در دین بود.
کوتاه سخن اینکه یکی از تعالیم بنیادین اسلام، رعایت اعتدال و میانهروی در همه امور است و کسانی که در این راه دچار افراط و تفریط میشوند، یا شناخت درستی از اسلام ندارند و یا در دام شیطان گرفتار آمدهاند.