تمدن از زمانی سرچشمه گرفته است که انسان به صحنۀ هستی قدم گذاشته است و تا زمانی که حیات بشری دوام دارد، ادامه خواهد یافت. تمدن نظام اجتماعیای است که انسان را برای توسعۀ فرآوردههای فرهنگیاش کمک میکند. [مصطفی سباعی]
تمدن از مهمترین دستاوردهای بشر در طول تاریخ است. انسان از آغاز زندگی اجتماعی خود همیشه در تلاش بوده است تا محیط زندگی خویش را آباد سازد و دانش و تجربه کسب کند. هیچ امتی را سراغ نداریم که صفحاتی از تاریخ تمدن را با کارنامههای خویش پر نکرده باشد.
هر تمدنی که دارای رسالت جهانی و جاذبه بشر دوستانه بوده و در اهتمام به اخلاق، اصول و مبانی خویش واقعگرا باشد، در تاریخ دوامدارتر و ماندگارتر بوده و سزاوار بقا و تمجید میگردد. مجموعه این تلاشها در طول زمان، زمینه شکلگیری تمدنهای گوناگون را فراهم ساخته است.
تمدن اسلامی زمانی ظهور کرد که جهان در تاریکی جهل و نادانی عمیق فرو رفته بود و مردم دنیا در فضای پر از وحشت، خوف و هراس به سر می بردند، نه کتابی بود که آنها را هدایت کند و نه مصلحی وجود داشت که زندگی آنها را سروسامان ببخشد. اما با ظهور تمدن اسلامی تحولات چشمگیری در عرصهٔ جهان رونما گردیده و حیات بشر سامان دیگری پیدا کرد.
این تمدن هنگامی پا به عرصه وجود گذاشت که تمدن های دیگری نیز در چین، هند، ایران، مصر و روم در صحنه جهان حضور داشتند. جامعه اسلامی و مسلمانان خود را در مقابل تمدنها، فرهنگها و عقاید گوناگون و ریشهداری یافت و فرهنگ نوپای اسلامی علاوه بر اینکه بر سرمایههای عظیم معنویای که از خود بجای گذاشت، میراثدار تمدنهای مختلف آن روزگار نیز شد.
تمدن اسلامی نه تنها به ساختن شهرها، توسعه اقتصادی، پیشرفت علمی یا ایجاد حکومتهای قدرتمند محدود نمیشود؛ بلکه تمدنی است که بر اساس توحید، ایمان، علم، اخلاق، عدالت و کرامت انسان شکل گرفته است. در این تمدن پیشرفت مادی از ارزشهای معنوی جدا نیست و علم و دانش در خدمت سعادت انسان و آبادانی جامعه قرار میگیرد.
اساس تمدن اسلامی با ظهور اسلام و بعثت پیامبر اکرم صلیالله علیهوسلم در سرزمین وحی آغاز گردید و با ظهور خود جامعه و فرهنگ تاریک را روشن کرد.
قرآن کریم انسان را به تفکر، تعلیم، عدالت، آبادانی زمین و اصلاح جامعه فراخواند. پیامبر اسلام صلیالله علیهوسلم نیز با ایجاد جامعهای مبتنی بر ایمان، برادری، عدالت و مسئولیت اجتماعی، پایههای نخستین یک جامعه متمدن را استوار ساخت.
تمدن اسلامی پس از عصر نبوی صلیالله علیهوسلم و دوران خلفای راشدین، بهتدریج گسترش یافت و در سرزمینهای مختلف؛ از شرق تا غرب جهان اسلام، مراکز بزرگ علمی، فرهنگی، اقتصادی و سیاسی پدید آمد. مسلمانان در کنار علوم دینی در عرصههایی مانند پزشکی، ریاضیات، نجوم، جغرافیا، فلسفه، معماری، ادبیات و علوم طبیعی نیز آثار مهمی از خود برجای گذاشتند. بنابراین، تمدن اسلامی را میتوان نظامی جامع از زندگی انسانی دانست که میان ایمان و علم، اخلاق و پیشرفت، دنیا و آخرت و حقوق فرد و مصالح جامعه توازن برقرار میکند.
اهمیت شناخت این تمدن تنها در افتخار به گذشته نیست؛ بلکه شناخت درست آن میتواند مسلمانان را متوجه ظرفیتهای علمی، اخلاقی و فرهنگی خویش ساخته و برای ساختن آیندهای بهتر یاری کند. از سوی دیگر، بسیاری از اصولی که تمدن اسلامی بر آن استوار بود مانند عدالت، حفظ کرامت انسان، علمدوستی و مسئولیت اجتماعی، نیازهایی جهانی و متعلق به تمام انسانیت است.