پیام تازه ضبطشدهی معاون نخست استخبارات امارت اسلامی افغانستان (ملا تاج میر جواد) که به مناسبت تبریکیهی فارغان مدرسهای به نام مصباح العلوم منتشر شده، دارای ابعاد بسیار گستردهی علمی، سیاسی، تاریخی، استخباراتی، ستراتیژیک و اجتماعی است و پیامهای پنهان و آشکار فراوانی را در خود نهفته دارد در این نوشتار، بهصورت کوتاه به چند بُعد مهم این پیام پرداخته میشود:
۱- سبک و زبان پیام
زبان و سبک پیام در چارچوب اسلوب شرعی قرار دارد، آغاز آن با بسم الله، حمد و درود است و ترتیب آن از دین شروع شده، سپس تاریخ، بعد سیاست، پس از آن امنیت و در پایان با دعا ختم میشود، این سبک در میان علمای دین، اندیشمندان و مسلمانان بسیار پذیرفتهشده است.
واژهها و جملات نرماند، اما لحن قاطع دارد؛ در الفاظ نرم اما در معنا قاطع است؛ نه شعارهای احساسی در آن دیده میشود و نه تهدیدهای توخالی، بلکه زبانی محاسبهشده و واژگانی سنجیده بهکار رفته است.
۲- بُعد علمی و فکری
پیام بر این محور میچرخد که میان مدرسه و نظام اسلامی رابطهای بسیار مهم وجود دارد؛ بهگونهای که مدرسه نهتنها منبع فکری، عقیدوی و انسانی نظام اسلامی و صرفاً محل تعلیم و تعلم است، بلکه: ستون بقای عقیده، مشروعیت نظام و مبارزات، و ثبات سیاسی ـ امنیتی نیز بهشمار میرود.
همچنین توازن میان علوم دینی و علوم عصری را برجسته میسازد. نکتهی مهم علمی آن این است که: علوم دینی پاسدار عقیده و هویت اسلامیاند و علوم عصری ابزار رفاه و پیشرفت کشور.
این توازن/تقسیم با مکتب فکری ماوراء النهر و فهم سنتی دیوبند همخوانی دارد؛ آنان علوم دینی را اساس و علوم دنیوی را وسیله میدانند، این پیام در عین حال پاسخی به انتقادهایی است که ادعا میکنند نظام اسلامی به علوم عصری توجه ندارد.
۳- بُعد تاریخی
با نگاهی تاریخی، افغانستان همواره مرکز بزرگ علوم بوده است و این پیام نیز افغانستان امروز را در امتداد علمیِ ماوراء النهر و دیوبند جای میدهد، این تسلسل تاریخی سه پیام دارد:
۱. نظام کنونی ناگهانی یا تصادفی نیست.
۲. ادامهی یک روایت علمی چندصدساله است.
۳. مبارزهی ضد اشغال، شکل عملی همین روایت است.
همچنین مدرسهی دینی نهتنها منبع علم، بلکه از منظر تاریخی منبع جهاد و مبارزه علیه اشغال و فساد معرفی شده است؛ علمای دین رهبران این جهادها و مبارزات دانسته شدهاند و طلاب، نیروی میدان، این تحلیل با روایت جهاد و مبارزات معاصر افغانستان علیه (انگلیس، شوروی، امریکا و متحدینش) کاملاً همخوان است.
۴- بُعد سیاسی
پیام بهصورت نرم اما روشن بیان میکند که «نظام شرعی کنونی محصول قربانیهای مدارس است»، این جمله سه کار سیاسی انجام میدهد:
۱. به نظام مشروعیت شرعی میبخشد.
۲. حمایت علما را بنیادی میداند.
۳. هرگونه مخالفت را در تقابل با همین قربانیهای تاریخی معرفی میکند.
همچنین التزام به تصمیمهای علما را بر خود و دیگران لازم میداند. جملهی «ما با این تصامیم متعهد هستیم» بسیار مهم و دارای پیام سیاسی عمیق است؛ به این معنا که مرجع تصمیمساز باید علما باشند و نیروی تطبیقکننده، نظام و نهادهای امنیتی.
این الگوی اساسی سیاست اسلامی است: (العلماء یشرّعون، والأمراء ینفّذون)
۵: مقطع زمانی (Contextual Analysis)
پیام در مقطعی حساس منتشر شده است؛ زمانی که هم فشارهای بینالمللی بر ا.ا وجود دارد، هم بحث مشروعیت جریان دارد و هم نوعی محاصرهی اقتصادی و سیاسی حاکم است، بنابراین پیام اساساً برای سه هدف تنظیم شده است:
۱. تقویت مورال داخلی.
۲. تسکین قشر علمی.
۳. ایجاد ثبات در برابر فشارهای خارجی.
۶- بُعد استخباراتی و امنیتی
از زاویهی استخباراتی، این بخش پیام بسیار مهم است؛ زیرا منبع اصلی امنیت را مدارس، علما و نسل مجاهد معرفی میکند، نه نیروی خارجی یا عامل کمکی. از نظر استخباراتی، این یعنی منبع تولید امنیت داخلی است، نه وارداتی.
۷: اعلان مشروط جنگ
این پاراگراف پیام که میگوید:
«ما به امنیت و ثبات منطقهای، در پرتو رهنمودهای شریعت اسلامی و مصالح کشور خود، متعهد هستیم. ما جنگ نمیخواهیم؛ اما اگر جنگ بر ما تحمیل شود، در راه دفاع از نظام شرعی اسلامی و سرزمین اسلامی خود، چنان تواناییهایی را به نمایش خواهیم گذاشت که همهٔ محاسبات کنونی را نادرست خواهد ساخت و جنگطلبان سختترین ندامت و پشیمانی عمرشان را تجربه خواهند کرد».
دارای ابعاد عمیق ستراتیژیک، پیامهای سنگین، گامهای نو و غیرقابل پیشبینی و وزن بزرگ استخباراتی است، این زبانِ Strategic Deterrence است؛ ردّ جنگ، اما آمادگی کامل برای آن و برهمزدن محاسبات دشمن.
۸- اشارات خاص (Implicit Messages)
هرچند در پیام نام مشخصی برده نشده، اما اشاره روشن است که برخی حلقات و قدرتها با «بهانههای مختلف»، «تحملنکردن عدالت و امنیت» و «ایجاد مشکل» سیاستهایی را پیش میبرند که در چارچوب بسیج امریکا، متحدین آن و فشارهای جهانی قرار دارد، پیام به همه واضح میسازد که افغانستان دیگر زبان فشار را نمیپذیرد و جملهی «همهٔ محاسبات کنونی نادرست بهدر خواهد آمد» نشان میدهد که تحلیلهای استخباراتی و ذهنی این حلقات نادرست است.
ارزیابی کلی / نتیجهگیری
بهطور خلاصه گفته میتوانیم که این پیام یک تبریکیهی عادی نیست؛ بلکه بیانیهای سیاسی ـ فکری ـ استخباراتی است که رابطهی میان مدارس دینی، نظام اسلامی و ثبات امنیتی، تحلیل روایت سیاسی ـ امنیتی معاصر افغانستان، و گواهی تعامل عمیق افغانستان با اسلام، سیاست و جهاد در طول تاریخ را ارائه میکند، همچنین مسئولیت مدارس دینی را روشن میسازد که نهتنها مراکز تربیت علمی باشند، بلکه منابع مهم مشروعیت جهادی، بسیج اجتماعی و مقاومت امنیتی در برابر فساد و اشغال نیز بهشمار روند.
همچنین در این پیام، پیوند عمیق افغانستان و افغانها با دین مقدس اسلام، ارتباط آنان با بهدستآوردن، حفظ و دفاع از استقلال کشور، و نیز نقش و پیوستگی قشر علمی با نظام و تحولات آن برجسته شده است، این پیام برای این تسلسل تاریخی، تفسیر علمی معاصر ارائه میکند و تلاش شده است تحلیلی از زوایای علمی، تاریخی، سیاسی، استخباراتی و روابط بینالملل عرضه گردد؛ تحلیلی که رابطه میان نظام اسلامی، مدارس دینی، علمای کرام، مردم و امنیت را بازتعریف کند.