خوارج؛ پیشینه تاریخی و اندیشه تکفیری
در آغاز تاریخ اسلام زمانی که جامعه نوپای مسلمانان پس از رحلت پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوسلم در حال شکلدادن به هویت جدید خود بود، گروهی پدیدار شد که تأثیری عمیق و مخرب بر سیر تاریخی امت اسلامی گذاشت. این گروه که به نام «خوارج» شناخته میشود، نام خود را از «خروج» بر حاکم وقت گرفته بود و نخستین کسانی بودند که اصل تکفیر مسلمانان را پایهگذاری کرده و خشونت را به نام دین توجیه نمودند.
سرآغاز ظهور خوارج به جنگ صفین بازمیگردد؛ همانجا که گروهی از سپاه حضرت علی کرماللهوجهه در اعتراض به پذیرش داوری (حکمیت) از لشکر جدا شدند و شعار «لا حکم إلا لله» سر دادند. این شعاری که در ظاهر مقدس بود، در باطن نشانهای از نوعی تندروی فکری و انکار هرگونه مصلحتاندیشی در اداره حکومت بود.
خوارج با تفسیری سطحی، ظاهربینانه و خشک از متون دینی، خود را یگانه مسلمانان راستین میدانستند و هر که با عقاید آنان همسو نبود، کافر و مستوجب مرگ تلقی میکردند. آنان حتی حضرت علی کرماللهوجهه را که چهارمین خلیفه مسلمانان، از بزرگان صحابه و مورد احترام تمامی مذاهب اسلامی بود، تکفیر کردند و سرانجام نیز به دست یکی از افراد همین گروه به شهادت رسید.
این حادثه نقطه عطفی در تاریخ اسلام به شمار میرود و نشان میدهد که چگونه یک تفسیر افراطی از دین میتواند به تهدیدی جدی برای وحدت و موجودیت امت اسلامی بدل شود. ویژگیهای فکری خوارج را میتوان در چند محور اصلی خلاصه کرد:
١. آنان بر این باور بودند که هر مسلمانی که مرتکب گناه بزرگی شود، کافر است. این دیدگاه که با تعلیمات اصیل اسلامی در تضاد است، راه را برای گستردهترین تکفیر در میان مسلمانان هموار ساخته است.
٢. خوارج مشروعیت هیچ حکومتی را که از نظر آنان مطابق احکام الهی اداره نمیشد، نمیپذیرفتند؛ حتی اگر آن حکومت، حکومت حضرت علی کرماللهوجهه باشد. این نگرش زمینهساز نوعی هرجومرج مذهبی شد که در آن هر گروه کوچک خود را محق به قیام میدانست.
٣. آنان برای تحقق اهداف خود، دست به شدیدترین اعمال خشونتآمیز میزدند؛ نهتنها دشمنان بلکه مردم عادی، زنان و کودکان نیز از تیغ آنان در امان نمیماندند.
اما نکته قابل تأمل، شباهتهایی است که میان خوارج صدر اسلام و گروههای تکفیری معاصر چون داعش دیده میشود. هر دو در تفسیر متون دینی، سطحینگر و بیتفکر عمل کردهاند؛ هر دو خود را تنها نمایندگان راستین اسلام میدانند و دیگران را کافر میپندارند. هر دو خشونت را نهتنها جایز، بلکه مقدس شمرده و آن را ابزاری برای تحقق آرمانهای خود میانگارند و در نهایت، هر دو از بزرگترین عوامل ضربه به پیکره امت اسلامی به شمار میآیند.
مطالعه تاریخ خوارج به ما میآموزد که وحشت در طول تاریخ همواره به اشکال گوناگون ظهور کرده است. امروزه داعش و گروههای مشابه، وارثان فکری این میراث شوماند. شناخت این پیشینه تاریخی، ما را در درک ریشههای فکری خشونتهای امروز یاری میرساند و نشان میدهد که مقابله با این پدیده تنها از مسیر رویارویی نظامی نمیگذرد، بلکه مستلزم مبارزهای فکری و ایدیالوژیک است تا بتوان بنیادهای اعتقادی این جریانها را به چالش کشید و آنها را از درون فروپاشید.