ریشههای شکلگیری داعش
ظهور داعش بهعنوان یکی از ویرانگرترین واقعیتهای قرن حاضر بهشمار میرود که هیچگونه تصادفی نبوده، بلکه پیامد مستقیم شرایط پیچیده و تاریخی است که خاورمیانه در دهههای اخیر با آن مواجه بوده است. برای درک دقیق این پدیده لازم است به سالهای گذشته، بهویژه تهاجم آمریکا به عراق در سال ۲۰۰۳ بازگردیم؛ دورهای که تغییرات بنیادین ساختاری در آن رخ داد و تأثیر خود را بر ظهور داعش برجای گذاشت.
اگرچه مبانی فکری داعش با افراطگرایی اعتقادی خوارج در صدر اسلام مرتبط است اما شکل معاصر این گروه بهطور خاص محصول اشغال عراق، بیعدالتیها، سیاستهای شکستخورده و پیامدهای ناگوار رفتار جنگی آمریکا بود. پس از تهاجم نظامی آمریکا به عراق گروههای زیادی ظهور کردند و مخالفت خود را با سیاستهای آمریکا اعلام نمودند. با گذشت زمان، تنها گروهی که از این سیاستها فاصله گرفت و رشد چشمگیری یافت، گروه افراطی داعش بود که به نام “دولت اسلامی عراق و شام” شناخته میشود.
تغییر رهبری این گروه در سال ۲۰۱۰ تحولی عمیق در مسیر استراتژیک آن ایجاد کرد. با درک دقیق شرایط منطقه و بهرهگیری سیاسی از شکایات مذهبی و قومی در عراق و سوریه، رهبری جدید بهتدریج مسیر مستقلی را در پیش گرفت. این استقلال در سال ۲۰۱۳ زمانی تقویت شد که داعش اتحاد با جبهة النصره سوریه را اعلام کرد و ساختار جدیدی به نام «دولت اسلامی عراق و شام» ایجاد نمود.
این تصمیم با مخالفت بسیاری از گروههای جهادی از جمله رهبر جبهة النصره مواجه شد اما رهبر جدید داعش بر مسیر خود پایدار ماند تا اینکه سرانجام در فوریهٔ ۲۰۱۴ ارتباط این گروه با تمام جریانهای موجود بهکلی گسسته شد.
اشغال شهر موصل در جون ۲۰۱۴ اوج رسیدن داعش به قدرت بود. اعلام «خلافت اسلامی» توسط رهبر این گروه در مسجد بزرگ موصل و معرفی خود بهعنوان «خلیفه» اقدامی بسیار نمادین و مهم بود که ادعاهای جهانی داعش را آشکارا نشان داد. داعش توانست با بهرهگیری از خلأ قدرت در عراق و سوریه، نارضایتی گستردهٔ مردم و ضعف حکومتهای ناکام، قلمرو خود را با سرعتی حیرتآور گسترش دهد.
آنها با ایجاد ساختارهای اداری، نظام مالی منظم، شبکهٔ امنیتی سختگیرانه و استفاده از ابزارهای تبلیغاتی مدرن تلاش کردند خود را بهعنوان یک “دولت واقعاً موجود” معرفی کنند. در شکلگیری و تقویت داعش چندین عامل بنیادین نقش داشتند:
۱. اشغال عراق توسط آمریکا که ثبات سیاسی و امنیتی این کشور را از بین برد.
۲. رویدادهای بیداری عربی و بهویژه جنگ داخلی سوریه که زمینهٔ رشد این گروه افراطی را فراهم کرد.
۳. شکافهای مذهبی و قومی در عراق و سوریه که انشقاقی ژرف در جامعه ایجاد کرده بود.
۴. تعاملات پیچیدهٔ منطقهای و جهانی.
همهٔ این عوامل همراه با مهارت تاکتیکی رهبران این گروه، ماشین تبلیغاتی قدرتمند و استفادهٔ مؤثر از رسانههای مدرن، درنتیجه داعش را در زمانی کوتاه به گروهی خطرناک برای جهان تبدیل کرد.
برای بررسی وضعیت کنونی داعش، درک دقیق این مسیر تاریخی از اهمیت اساسی برخوردار است. باید دریابیم که داعش تنها یک گروه وحشی معمولی نبود بلکه پدیدهای چندبعدی با ابعاد سیاسی، اجتماعی، فکری و مذهبی بود؛ پدیدهای که فراتر از رحمت شرایط منطقهای خاص، رشد نمود و از التهاب سیاستهای جهانی تغذیه شد. تحلیل علمی این ریشهها به ما کمک میکند عوامل ظهور داعش را بهدرستی درک کنیم و درکی عمیق برای جلوگیری از بازتولید گروههای مشابه در آینده بهدست آوریم.