مقدمهای بر مفهوم بازگشت در جریان تاریخ:
در میان رویدادهای جهان گاهی پدیدههایی ظهور میکنند که چهرهای نو دارند اما روح آنها کهنه و تکراری است؛ گویی تاریخ بار دیگر درسهای خود را تکرار میکند و ما را به تأمل و بازاندیشی فرا میخواند، گروهی که به نام «داعش» شناخته میشود یکی از همین پدیدههاست که جهان اسلام و جامعه بشری را با چالشی خونین و هراسانگیز روبهرو کرد، اما پرسش اینجاست: آیا این گروه واقعاً پدیدهای بیسابقه و بیریشه بود؟ یا نشانههای باورها و عملکردهای آن را میتوان در لابهلای صفحات تاریخ نیز دریافت؟
این نوشته بر این باور استوار است که فهم عمیق پدیده داعش را نمیتوان تنها به حوادث عصر معاصر محدود ساخت؛ بلکه باید به عقب بازگشت و نخستین انشعاب بزرگ در پیکره امت اسلامی را بررسی کرد؛ زمانی که گروهی به نام «خوارج» پدید آمدند.
خوارج با خوانشی سختگیرانه و بیرحمانه از دین؛ خود را یگانه مسلمانان راستین میپنداشتند و دیگران را به کفر متهم میکردند، آنان نه تنها دشمنان بلکه همراهان پیشین خود را نیز با شمشیر هدف قرار دادند و بذر تفرقه و خونریزی را در پیکر جامعه نوپای اسلامی کاشتند.
امروز پس از گذشت قرنها، میان خوارج نخستین و داعش عصر شباهتهای هراسانگیزی دیده میشود؛ از ایدئولوژی تکفیری و منطق نفی دیگران تا شیوههای خشونتآمیز و نمایش بیرحمی با هدف ایجاد رعب و وحشت؛ این شباهت تصادفی نیست بلکه نشانهای از زندهماندن یک الگوی ویرانگر است، الگویی که هرگاه زمینههای فکری و اجتماعی آن فراهم شود خود را در لباسی تازه و چهرهای نو بازمینمایاند.
هدف این نوشته تنها بازگویی فجایع و خشونتها نیست بلکه بررسی ریشههای فکری این جریان و نشاندادن این حقیقت است که داعش پدیدهای جدا و بیسابقه نیست؛ بلکه بازگشت همان اندیشه کهنهایست که اینبار با بهرهگیری از ابزارهای نوین و تکنولوژی مدرن سر برآورده است، فهم این پیوند تاریخی کلیدی برای درک آنچیزیست که بر دنیای ما گذشته و هشداریست برای آینده؛ تا مبادا از گوشههای تاریک تاریخ دوباره ظلمتی سر برآورد.
این اثر میکوشد تا با نگاهی منصفانه و مستند؛ واقعیتها را روشن سازد و با زبانی ساده و روان این پیام را به همگان برساند که مبارزه با افراطیت و خشونت پیش از آنکه یک نبرد نظامی باشد؛ یک نبرد فکری و فرهنگیست، نبردی که آگاهی و روشنگری بزرگترین سلاحهای ما در آناند.
در این مسیر، ابعاد گوناگون این پدیده بررسی خواهد شد؛ از ریشههای تاریخی و ایدئولوژیک گرفته تا راهکارهای عملی و پیامدهای ویرانگر آن، خواهیم دید که چگونه هر دو گروه با سوءاستفاده از مفاهیم دینی، برای خشونتهای خود توجیه تراشیدند و چگونه در نهایت با وجود تمام ادعاهای بزرگ، به سرنوشتی محتوم دچار شدند.
امید است این نوشته هرچند کوچک؛ گامی باشد در جهت شناخت عمیق این پدیده شوم و زمینهساز ساختن جهانی عاری از خشونت و افراطیت؛ جهانی که در آن گفتوگو و بردباری جایگزین تکفیر و خونریزی گردد و انسانیت بهعنوان ارزشی والا، مورد احترام همگان باشد.