اندیشههای خوارج در طول تاریخ در قالبهای گوناگون مکررا پدیدار شده و بر بسیاری از جریانهای فکری تأثیر گذاشته است، در عصر کنونی نشانههای این افکار را میتوان بهروشنی در برخی جنبشهای افراطی مانند داعش مشاهده کرد، هرچند این جریانها خود را پیرو سلف صالح میدانند، اما در عمل بسیاری از روشها و اندیشههای خوارج نخستین را زنده کردهاند.
آشکارترین شباهت این جریانها با خوارج در مسئله تکفیر است، همانگونه که خوارج مسلمانانی را که با آنان مخالفت میکردند، خارج از دین میدانستند، گروههای افراطی امروز نیز با تکیه بر تفسیرهای سطحی و ظاهری از متون دینی دیگر فرقههای اسلامی را تکفیر میکنند، این گروهها اختلافات تاریخی فقهی و کلامی جهان اسلام را نادیده میگیرند، خود را تنها نمایندگان حقیقی اسلام میپندارند و دیگران را بیرون از دین میشمارند.
ویژگی مشترک دیگر شورش علیه حاکم وقت است؛ خوارج بر اساس تفسیر خاص خود از آیات قرآن عظیمالشان قیام علیه حاکمان مسلمان را جایز میدانستند، جنبشهای افراطی معاصر نیز بر همین منطق با حکومتهای کشورهای اسلامی وارد تقابل مسلحانه شدهاند، آنان هر حاکمی را که به گمانشان قوانین اسلامی را بهطور کامل اجرا نکند، «طاغوت» یا ظالم میخوانند و جنگ علیه او را واجب میدانند.
سومین شباهت مهم سادهانگاری دینی و تفسیر ظاهری متون است؛ خوارج ابعاد گوناگون متون دینی و شرایط نزول آیات را نادیده میگرفتند و به تفسیرهای سطحی و گاه تندروانه روی میآوردند، این روش امروز نیز در میان برخی جریانهای افراطی دیده میشود که بدون توجه به سیاق تاریخی و مقاصد شریعت برداشتهای سادهانگارانهای از دین ارائه میکنند.
با این حال میان خوارج تاریخی و جریانهای معاصر تفاوتهای مهمی نیز وجود دارد، خوارج نخستین بیشتر در نتیجه عوامل سیاسی پدید آمدند، در حالی که جنبشهای افراطی معاصر تحت تأثیر عوامل پیچیدهتری مانند استعمار، مدرنیته و بحرانهای هویتی شکل گرفتهاند.
همچنین خوارج تاریخی سازماندهی گسترده جهانی نداشتند اما گروههای معاصر برای گسترش افکار خود از فناوریهای نوین و ابزارهای رسانهای بهره فراوان میبرند.
بازتاب فکری خوارج در عصر حاضر نشان میدهد که اندیشههای افراطی چگونه میتوانند در طول تاریخ استمرار یابند و در شرایط گوناگون دوباره جان بگیرند، این واقعیت اهمیت نقد بنیادین این افکار و ارائه قرائتهای معتدل از دین را برجسته میسازد، درک این پیوندهای تاریخی به ما کمک میکند تا در عصر کنونی با پدیده افراطگرایی بهگونهای مؤثر مقابله کنیم.
در عصر حاضر این اندیشهها از طریق ابزارهای نوین رسانهای بیش از پیش گسترش مییابند، شبکههای اجتماعی و فضای مجازی به میدان اصلی تبلیغ اندیشههای تکفیری تبدیل شدهاند که از جهات گوناگون به شیوههای تبلیغاتی خوارج نخستین شباهت دارد، این گروهها با تولید محتوای ساده اما اثرگذار، جوانان را هدف قرار داده و آنان را به سوی افراطگرایی سوق میدهند.
نکته مهم دیگر موضع علمای معاصر در برابر این جریانهاست؛ بسیاری از علمای برجسته و مراجع دینی جهان اسلام با صدور بیانیهها و فتواهای متعدد این افکار را بهشدت نقد کردهاند، آنان بر اساس متون اسلامی بر میانهروی و اعتدال تأکید نموده و تفسیرهای افراطی از دین را رد کردهاند، این مواضع نشان میدهد که جامعه اسلامی امروز نیز همچون گذشته در برابر اندیشههای انحرافی ایستاده است.
