افراطگرایی و گروههای تکفیری مانند داعش، از چالشهای پیچیده جهان امروز هستند. بسیاری از افراد به دلایل مختلف جذب این گروهها میشوند و پس از پیوستن، راه بازگشت برایشان دشوار مینماید. این افراد پیش از هر چیز، قربانی شستشوی مغزی و تلقین فکری هستند و برای بازگرداندن آنان به زندگی عادی، باید راهکارهای عملی و مؤثری به کار گرفته شود. تجربیات موفق ثابت کرده که با برنامهریزی دقیق و راهکارهای عملی میتوان به نجات این افراد کمک کرد. در بخش زیر برخی از راهکارهای رهایی از اسارت فکری داعش ذکر شده است:
۱. اصلاح افکار و باورهای دینی:
یکی از راهکارهای مؤثر، اصلاح افکار و باورهای دینی از طریق برنامههای تعلیمی و آگاهیبخشی است. بسیاری از اسیران فکری داعش با تفسیرهای نادرست و تحریفشده از متون دینی فریب خوردهاند. باید با کمک عالمان دینی معتدل و معتبر، تفسیرهای صحیح و منطقی از آیات و روایات ارائه شود. برگزاری جلسات پرسش و پاسخ با حضور عالمان آگاه میتواند به تدریج شکهای فکری آنان را برطرف و باورها و اعتقاداتشان را اصلاح کند.
۲. گفتوگوی سازنده و ارتباط مؤثر:
یکی از راههای مهم رهایی از افراطگرایی، برقراری ارتباط مؤثر با این افراد است. باید بستری برای اعتمادسازی از طریق گفتوگوهای منطقی و عاری از تحقیر فراهم آورد. تجربیات مکرراً ثابت کرده که برخوردهای خصمانه و تحقیرآمیز تنها به تعمیق باورهای افراطی میانجامد. شایسته است با صبر و شکیبایی به شبهات فکری آنان پاسخ داده شود و با دلایل محکم و مستند، خطاهای فکریشان به آنان نشان داده شود تا با درک حقیقت، از افکار انحرافی خود دست بردارند.
۳. معرفی الگوهای رفتاری جایگزین:
ارائه الگوهای عملی از مسلمانان معتدل و موفق میتواند بسیار تأثیرگذار باشد. وقتی این افراد ببینند که میتوانند بدون افراطگرایی و خشونت، زندگی معنوی پرباری داشته باشند، انگیزه بیشتری برای رها کردن باورهای افراطی خواهند یافت. معرفی شخصیتهای تاریخی و معاصری که ضمن پایبندی به دین، راه اعتدال را در پیش گرفتهاند، میتواند بسیار کمککننده و مؤثر باشد.
۴. درمان تخصصی روانشناختی:
راهکار مهم دیگر، ارائه مشاورههای تخصصی روانشناسی است. بسیاری از این افراد به دلیل مشکلات روانی مانند افسردگی، کمبود اعتماد به نفس یا بحران هویت به این گروههای افراطی پیوستهاند و یا در شرایط بحرانی زندگی قرار داشتهاند.
درمان این مشکلات توسط روانشناسان متخصص میتواند به رهایی آنان از دام افراطگرایی کمک کند. روانشناسان میتوانند با شناسایی ریشههای روانی تمایل به افراطگرایی، به درمان این افراد پرداخته و بازگشت به زندگی عادی را برایشان تسهیل کنند. در عراق و سوریه، با بهکارگیری روشهای علمی-روانشناختی، به اعضای سابق داعش در بازگشت به زندگی عادی کمک شایانی شده است.
۵. ایجاد شبکههای حمایتی:
تشکیل گروههای حمایتی از کسانی که سابقاً در افراطگرایی سابقه داشتهاند و اکنون به زندگی عادی بازگشتهاند، میتواند بسیار مؤثر باشد. این افراد به دلیل تجربیات مشترک میتوانند بر تازهواردان تأثیر خوبی گذاشته و در رها کردن باورها و افکار افراطی به آنان کمک کنند.
همچنین برنامههای اشتغالزایی و تعلیم حرفهای نیز در بازگشت این افراد به زندگی عادی نقش مهمی دارند. بسیاری به دلیل فقر و بیکاری به داعش پیوستهاند. با تعلیم مهارتهای شغلی و ایجاد فرصتهای کاری، میتوان آینده بهتری برای آنان ترسیم کرد.
هر یک از راهکارهای فوقالذکر به نوعی در گوشهای از جهان بر روی اسیران فکری گروههای افراطی آزمایش شده و نتایج مثبتی به همراه داشته است.
نجات افراد درگیر در داعش اگرچه کاری دشوار است، اما با برنامهریزی علمی و عزم جدی ممکن است. ترکیب راهکارهای تعلیمی، روانشناختی، اقتصادی و اجتماعی میتواند زندگی بسیاری از همنوعان ما را نجات داده و آنان را به آغوش جامعه بازگرداند.