عید قربان یکی از بزرگترین و باعظمتترین شعائر اسلام است؛ عیدی که در آن روح بندگی، اخلاص، ایثار و تسلیم در برابر فرمان الهی به زیباترین شکل جلوهگر میشود، این روز مبارک تنها یک مناسبت عبادی یا رسم اجتماعی نیست بلکه یادگار جاودانه یکی از بزرگترین آزمونهای تاریخ توحید است؛ آزمونی که در آن حضرت ابراهیم علیهالسلام و فرزند عزیزش حضرت اسماعیل علیهالسلام عالیترین نمونه اطاعت و تسلیم در برابر فرمان الله تعالی جلجلاله را به نمایش گذاشتند، از همینرو قربانی در اسلام تنها ذبح یک حیوان نیست بلکه قربانیکردن خواستههای نفسانی، رهایی از وابستگیهای دنیوی و وسیلهای برای نزدیکشدن به الله تعالی جلجلاله نیز میباشد.
الله سبحانه وتعالی در قرآن عظیمالشان، قربانی را از جمله شعائر الهی دانسته و فرموده است که بزرگداشت شعائر الله نشانه تقوای دلهاست، این تعبیر نشان میدهد که قربانی دارای جایگاهی بلند معنوی است و تنها یک عمل ظاهری و تشریفاتی نیست، در حقیقت ارزش قربانی به نیت پاک، اخلاص و روحیه بندگی انسان وابسته است، اسلام میخواهد مسلمان در روز عید قربان بیاموزد که همانگونه که در راه الله تعالی جلجلاله حیوانی را قربانی میکند باید غرور، خودخواهی، حرص، بخل و گناهان را نیز قربانی نماید تا روحش پاک شده و به پروردگارش نزدیک گردد.
ریشه و فلسفه اصلی قربانی به آن حادثه تاریخی و سرنوشتساز حضرت ابراهیم علیهالسلام بازمیگردد؛ همان پیامبر بزرگی که تمام عمرش را در راه دعوت به توحید و مبارزه با شرک سپری کرد و بارها در میدان امتحان الهی آزمایش شد، اما بزرگترین و سختترین امتحان او زمانی بود که الله تعالی جلجلاله در خواب به او فرمان داد تا فرزند عزیزش حضرت اسماعیل علیهالسلام را قربانی کند.
ابراهیم علیهالسلام سالها در انتظار فرزند بود و در اواخر عمر الله تعالی جلجلاله حضرت اسماعیل علیهالسلام را به او عطا کرد، طبیعی بود که محبت این فرزند در قلب پدر بسیار عمیق باشد؛ اما هنگامی که فرمان الهی صادر شد ابراهیم علیهالسلام میان محبت فرزند و اطاعت الله تعالی جلجلاله اطاعت الهی را برگزید و ثابت کرد که محبت الله تعالی جلجلاله از هر محبت دیگری برتر است.
زیباترین بخش این حادثه بزرگ روحیه ایمان و تسلیم حضرت اسماعیل علیهالسلام است، زمانی که پدرش موضوع را با او در میان گذاشت اسماعیل علیهالسلام نه تنها مخالفت نکرد بلکه با نهایت ادب، ایمان و استقامت گفت: «ای پدر! آنچه را که به آن مأمور شدهای انجام بده؛ انشاءالله مرا از صابران خواهی یافت». این پاسخ نمونه والای ایمان، یقین و تربیت توحیدی است، در این صحنه پدر آماده است گرانبهاترین امانت زندگی خود را در راه الله تعالی جلجلاله قربانی کند و فرزند نیز برای کسب رضای الهی آماده فداشدن است؛ همین روحیه است که این حادثه را به یکی از جاودانهترین درسهای تاریخ بشر تبدیل کرده است.
زمانی که ابراهیم علیهالسلام با اخلاص کامل برای اجرای فرمان الهی اقدام کرد، الله تعالی جلجلاله اخلاص و تسلیم او را پذیرفت و پیش از آنکه حضرت اسماعیل علیهالسلام ذبح شود قوچی بزرگ را فرستاد تا به جای او قربانی گردد، بدین ترتیب هدف اصلی این امتحان آشکار شد؛ الله تعالی جلجلاله نمیخواست خون حضرت اسماعیل علیهالسلام ریخته شود بلکه میخواست میزان ایمان، تسلیم و وفاداری ابراهیم و اسماعیل علیهماالسلام نمایان گردد، این حادثه بزرگ ثابت کرد که بندگان راستین الله تعالی جلجلاله در برابر فرمان او هیچگونه سستی و تردیدی به خود راه نمیدهند و رضایت پروردگارشان را بر هر چیز دیگری مقدم میدارند.
از همینجا فلسفه عمیق قربانی در اسلام آشکار میشود، قربانی در حقیقت مدرسهای برای تربیت روح انسان است؛ مدرسهای که مسلمان در آن میآموزد چگونه در برابر اوامر الله تعالی جلجلاله تسلیم باشد، چگونه از وابستگیهای دنیوی بگذرد و چگونه روحیه ایثار و فداکاری را در زندگی خود زنده نگه دارد، جامعهای که روحیه قربانی در آن زنده باشد، در آن همدردی، تعاون، کمک به نیازمندان و برادری اسلامی نیز تقویت میشود.
امروز امت اسلامی بیش از هر زمان دیگری نیازمند درک پیام حقیقی عید قربان است، دنیای معاصر انسان را به سوی مادیت، خودخواهی و دلبستگی افراطی به دنیا سوق داده است در حالی که قربانی به ما میآموزد که ارزش حقیقی انسان در تقوا، اخلاص و فداکاری اوست، مسلمان واقعی کسی است که مانند ابراهیم علیهالسلام در برابر فرمان الله تعالی جلجلاله سر تسلیم فرود آورد و همچون اسماعیل علیهالسلام برای اطاعت و صبر آماده باشد، اگر روحیه قربانی در زندگی مسلمانان زنده شود بسیاری از اختلافها، ظلمها، خودمحوریها و وابستگیهای ناسالم از میان خواهد رفت و جامعه اسلامی بار دیگر به سوی وحدت، ایمان و عزت حرکت خواهد کرد.
عید قربان در حقیقت جشن پیروزی ایمان بر خواستههای نفسانی، پیروزی اطاعت بر وابستگیهای دنیوی و پیروزی اخلاص بر وسوسههای شیطانی است، این روز مبارک به مسلمانان یادآوری میکند که رسیدن به قرب الهی تنها از راه فداکاری، صبر و بندگی خالصانه ممکن است، همانگونه که ابراهیم و اسماعیل علیهماالسلام در آزمون الهی سربلند و موفق شدند، مسلمانان نیز باید در امتحانهای گوناگون زندگی رضایت الله تعالی جلجلاله را بر خواستههای شخصی خود مقدم بدارند و راه بندگی را در پرتو ایمان، تقوا و اخلاص ادامه دهند.