غزوات رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌وسلّم و درس‌های گرفته‌شده از آن‌ها! بخش سی‌وهفتم

جستجوی شهیدان و مجروحان:
چون گفتگوی عمر رضی‌الله‌عنه و ابوسفیان پایان یافت، رسول الله صلی‌الله‌علیه‌وسلم از کوه پایین آمد و جستجوی شهیدان و مجروحان را آغاز کرد. بیایید در سطور زیر یاد چند فداکار و جان‌نثاری‌های بی‌نظیرشان را زنده کنیم:

زید بن ثابت رضی‌الله‌عنه میان شهیدان می‌گشت تا سعد بن ربیع رضی‌الله‌عنه را بیابد. چون او را یافت، دید که در حال جان دادن است. زید از جانب رسول الله صلی‌الله‌علیه‌وسلم بر او سلام رساند. سعد پاسخ داد: بر رسول خدا سلام باد.‌ و سپس گفت: بوی بهشت را از بالای بینی‌ام حس می‌کنم. به قوم من انصار بگو: اگر برای رسول الله صلی‌الله‌علیه‌وسلم اتفاقی افتد، شما در پیشگاه خداوند هیچ عذری نخواهید داشت. پس از این سخنان، جان به جان‌آفرین تسلیم کرد و شهید شد.

در میان مجروحان، عمرو بن ثابت نیز بود. او پیش از این جنگ اسلام نیاورده بود اما دیده می‌شد که در نبرد زخمی شده است. مردم از او پرسیدند: آیا در این جنگ به خاطر دفاع از وطن و قوم شرکت کرده‌ای یا به خاطر عشق به اسلام؟
عمرو رضی‌الله‌عنه گفت: از روی عشق به اسلام آمده‌ام. به خدا و پیامبرش ایمان آورده‌ام. پس از این سخنان شهید شد. وقتی این ماجرا به رسول الله صلی‌الله‌علیه‌وسلم رسید، فرمود: «هُوَ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ» یعنی او اهل بهشت است. این در حالی بود که هنوز حتی یک نماز را هم به جای نیاورده بود.

در میان مجروحان، مردی به نام قزمان نیز بود. او مانند شیر می‌جنگید و هفت یا هشت تن از مشرکان را کشته بود. مسلمانان چون او را برداشتند، خواستند او را مسلمان کنند و شهادتین را بر زبانش جاری سازند اما او امتناع کرد و گفت: به خدا سوگند! من تنها برای حفظ ناموس قوم خود جنگیدم و اگر این نبود، هرگز نمی‌جنگیدم. سپس از شدت زخمها به تنگ آمد و خودکشی کرد. هرگاه نزد رسول الله صلی‌الله‌علیه‌وسلم از او یاد می‌شد، پیامبر می‌فرمود: «إِنَّهُ مِنْ أَهْلِ النَّارِ» یعنی او دوزخی است.

در میان شهیدان، سیدالشهداء حمزه رضی‌الله‌عنه نیز بود. چون چشم رسول الله صلی‌الله‌علیه‌وسلم بر او افتاد، سخت اندوهگین شد و دلش به درد آمد. فرمود: اگر قریش به دست من بیفتند، حتماً سی تن از آنان را اینچنین مثله خواهم کرد. در دل صحابه نیز شعله‌های انتقام زبانه کشید؛ گفتند: به خدا سوگند! قریش را چنان مُثله خواهیم کرد که در میان عرب‌ها بی‌سابقه باشد. پس از آن، پروردگار متعال این آیه را نازل فرمود: «وَإِنْ عَاقَبْتُمْ فَعَاقِبُوا بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُمْ بِهِ وَلَئِنْ صَبَرْتُمْ لَهُوَ خَيْرٌ لِلصَّابِرِينَ.»
و اگر کیفر کنید، به مانند آنچه مورد کیفر قرار گرفته‌اید، کیفر دهید و اگر صبر پیشه کنید، یقیناً آن برای صابران بهتر است.

خواندن نماز جنازه بر شهیدان

در هنگام عصر، رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌وسلّم نماز جنازه‌ی شهیدان را به جای آورد. پس از نماز، دعایی طولانی کرد، سپس شهیدان را دفن نمود. آن‌ها را دو دو، سه سه در یک قبر دفن کردند. رسول الله صلی‌الله‌علیه‌وسلم می‌پرسید: کدام یک از شما قرآن بیشتری حفظ کرده است؟ هر کسی را که نشان می‌دادند، نخست او را در لحد می‌نهادند، سپس دیگران را پشت سرش.

برخی از مردم شهیدان خود را به سوی مدینه روانه کرده بودند. رسول الله صلی‌الله‌علیه‌وسلم به آن‌ها فرمان داد که آنان را بازگردانند و در همان محل میدان جنگ به خاک بسپارند. این صحنه‌ای غم‌انگیز و لحظه‌ای جانگداز بود که تاریخ اسلام آن را ثبت کرده است.

معلومات راجع به دشمن

چون دشمن از میدان جنگ احد روی برتافت، رسول الله صلی‌الله‌علیه‌وسلم به حضرت علی رضی‌الله‌عنه را به دنبال‌شان فرستاد تا شناسایی کند که به کدام سو می‌روند. به او فرمود: اگر سوار بر اسبان باشند و شتران را آزاد گذاشته باشند، بدان که به سوی مدینه میروند و اگر سوار بر شتران باشند و اسبان را رها کرده باشند، بدان که به سوی مکه میروند.
علی رضی‌الله‌عنه رفت و پس از اندکی بازگشت و گزارش داد که سوار بر شتران بوده‌اند و اسبان را رها کرده‌اند؛ یعنی به سوی مکه در حرکت اند.

این بود جنگ بزرگ احد که آن را دومین نبرد بزرگ تاریخ اسلام می‌توان نامید. این جنگ چنان از رشادت‌ها و فداکاری‌هایی سرشار است که شاید قلمها از نگارش آن عاجز باشند؛ سرشار از جان‌نثاری‌هایی که در تاریخ نظیر ندارد. در نوشته ی بعدی ان‌شاءالله درس‌های آموخته شده از جنگ احد خواهد آمد.