از آنجا که این موضوع حساس است مناسب است در اینجا با برخی جزئیات مهم آن نیز آشنا شویم.
در کتابهای معتبر تاریخی، فقهی و سیرهنگاری درباره موضع امام ابوحنیفه رحمهالله در حمایت از قیامها و جنبشهای سیدنا زید بن علی رحمهالله (۱۲۲هـ) و سیدنا محمد نفس زکیه رحمهالله (۱۴۵هـ) در برابر حاکمان ستمگر دورههای اموی و عباسی و نیز کمکهای مالی و معنوی ایشان به آنان به تفصیل مطالبی آمده است.
منابع مهم و مستند این دیدگاه تاریخی و فکری به شرح زیر است:
۱- امام ابوبکر جصاص رحمهالله:
علامه ابوبکر جصاص حنفی رحمهالله (۳۷۰هـ) از امامان بزرگ و فقهای برجسته مذهب حنفی در تفسیر مشهور خود «أحكام القرآن» موضع، فتواها و کمکهای مالی امام ابوحنیفه رحمهالله را به تفصیل ذکر کرده است.
در تفسیر «أحكام القرآن للجصاص» که از سوی «دار إحياء التراث العربي» در بیروت منتشر شده در جلد نخست صفحات ۸۵ تا ۸۷ هنگام تفسیر آیه «لا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ» از سوره بقره تحت عنوان «باب أمر المعلمين بالتسوية بين الصبيان / باب أمر بالمعروف و النهي عن المنكر» خلاصه سخن چنین آمده است:
امام جصاص رحمهالله مینویسد:
«موضع مشهور امام ابوحنیفه رحمهالله این بود که اطاعت از حاکم زورگو و ستمگر واجب نیست و اگر توان و قدرت وجود داشته باشد بر اساس امر به معروف و نهی از منکر مبارزه با او جایز است، وی برای سیدنا زید بن علی کمک مالی فرستاد و هنگامی که نفس زکیه محمد بن عبدالله قیام کرد از او حمایت کامل معنوی و مالی نمود و مردم را به پیوستن به او تشویق کرد».
۲- امام ابن عبدالبر رحمهالله:
محدث و فقیه علامه ابن عبدالبر قرطبی رحمهالله (۴۶۳هـ) نیز این روایت را در کتاب مشهور خود نقل کرده است.
در کتاب «الانتقاء في فضائل الثلاثة الأئمة الفقهاء»؛ یعنی درباره مالك، شافعي و أبي حنيفة، که از سوی «دار الكتب العلمية» در بیروت منتشر شده در بحثی که در صفحات ۱۷۲ تا ۱۷۵ آمده امام ابن عبدالبر مینویسد:
امام ابوحنیفه رحمهالله قیامهای سیدنا زید بن علی و نفس زکیه را برحق میدانست و درباره سیدنا زید بن علی گفته بود:
«قیام او که در برابر ظلم صورت گرفته است شبیه روز بدر رسولالله صلی الله علیه وسلم است»، امام اعظم رحمهالله برای جنبش هر دوی این شخصیتها نیز کمک مالی فرستاده بود.
۳- روایتهای تاریخی امام طبری و ابن اثیر:
بزرگترین و معتبرترین تاریخنگاران اسلامی نیز موضع امام ابوحنیفه رحمهالله را ثبت کردهاند.
در جلد هفتم کتاب «تاريخ الرسل والملوك» معروف به «تاريخ الطبري» اثر امام ابن جریر طبری رحمهالله (۳۱۰هـ) در حوادث سال ۱۴۵هـ، در بحث «خروج محمد بن عبد الله نفس زکیه» به این موضوع اشاره شده است.
همچنین علامه ابن اثیر رحمهالله (متوفی: ۶۳۰هـ) نیز در کتاب «الكامل في التاريخ» جلد پنجم صفحات ۵۴۸ تا ۵۵۲ این موضوع را ثبت کرده است.
۴- منابع معاصر و جدید سیرهنگاران:
علمای مشهور و سیرهنگاران معاصر نیز این موضوع را بهطور کامل مورد تأیید قرار دادهاند، در کتاب «مناقب الإمام أبي حنيفة» اثر علامه موفق بن احمد مکی رحمهالله (متوفی: ۵۶۸هـ) جلد دوم، صفحات ۸۳ و ۸۴ این موضوع آمده است.
همچنین علامه محمد ابوزهره استاد مشهور دانشگاه قاهره در کتاب خود «أبو حنيفة: حياته وعصره ـ آراؤه وفقهه» فصل کاملی را درباره دیدگاه سیاسی امام ابوحنیفه رحمهالله و حمایت او از زید بن علی و نفس زکیه اختصاص داده است.
از آنجا که همه اینها منابع تاریخی هستند و مردم عموماً از آنها آگاهی ندارند لازم است در اینجا درباره سیدنا زید بن علی رحمهالله، سیدنا محمد نفس زکیه رحمهالله، نسب شریف آنان و نیز وضعیت حاکمان اموی و عباسی در زمان آنان توضیحات تاریخی و تحلیلی ارائه شود تا خوانندگان بدانند نقلهای یادشده درباره جواز قیام یا مقاومت در چه شرایط و در چه محیطی مطرح شدهاند و تطبیق آنها با شرایط امروزی (Contemporary Relevance) چگونه ممکن است.
۱- معرفی شخصیتها و سلسله نسب آنان
سیدنا زید بن علی رحمهالله:
سیدنا زید بن علی بن الحسین بن علي بن أبي طالب رضی الله عنهم؛ یعنی ایشان نوه حضرت حسین شهید رضی الله عنه و فرزند گرامی حضرت زینالعابدین رحمهالله بود، سیدنا زید بن علی رحمهالله از فقهای بزرگ، محدثین و مفسرین برجسته زمان خود بود، فقه زیدی به ایشان منسوب است و امام ابوحنیفه رحمهالله مقام علمی او را بسیار ستوده است.
سیدنا محمد نفس زکیه رحمهالله:
محمد «نفس زکیه» بن عبدالله بن الحسن المثنى بن الحسن بن علي بن أبي طالب رضی الله عنهم؛ یعنی ایشان از نوادگان سیدنا حضرت حسن مجتبی رضی الله عنه بود.
به دلیل زهد، عبادت و شخصیت پاک و شایستهاش لقب «النفس الزكية» به معنای «روح پاک» به او داده شده بود.
۲- حاکمان آن زمان؛ ظلمهای آنان و عوامل قیامها
شرایطی که این دو شخصیت هاشمی در آن به مقاومت یا قیام پرداختند مربوط به دو دوره متفاوت بود.
دوران سیدنا زید بن علی و حاکم اموی (۱۲۲هـ / ۷۴۰م):
در این دوره خلیفه اموی هشام بن عبدالملک بیتالمال را ملک شخصی خود قرار داده بود، بر بنیهاشم و اهلبیت محدودیتهای شدید اقتصادی و سیاسی اعمال میشد و رفتار یوسف بن عمر ثقفی والی کوفه و عراق بسیار ظالمانه بود، هنگامی که سیدنا زید بن علی برای مطالبه حقوق خود و در اعتراض به ظلمهایی که بر مردم روا داشته میشد صدای اعتراض بلند کرد مورد اهانت قرار گرفت.
او برای پایان دادن به این ظلمها و به منظور امر به معروف و نهی از منکر یعنی دعوت به نیکی و جلوگیری از بدی در سال ۱۲۲هـ در کوفه در برابر حکومت اموی قیام کرد.
دوران سیدنا نفس زکیه رحمهالله و حاکم عباسی (۱۴۵هـ / ۷۶۲م):
در این دوره خلیفه عباسی ابوجعفر منصور با شعار حمایت از اهلبیت به قدرت رسیده بود اما پس از رسیدن به قدرت ظلمهای گستردهای را بر اهلبیت و سادات علوی آغاز کرد، پدر سیدنا نفس زکیه «عبدالله المحض» و شمار زیادی از اعضای خانوادهاش را زندانی کرد که آنان پس از تحمل رنجها و شکنجههای شدید در زندان به شهادت رسیدند، در کشور نظام جاسوسی شدیدی برقرار بود و حتی در برابر کوچکترین مخالفت سر مردم بریده میشد.
در برابر همین استبداد بیحد و حصر المنصور پیمانشکنیها و ظلمهای او بر سادات؛ سیدنا نفس زکیه در سال ۱۴۵هـ در مدینه منوره قیام و مقاومت کرد.
۳-دوران امام ابوحنیفه رحمهالله و حمایت ایشان
از سوی دیگر دوران زندگی امام اعظم ابوحنیفه رحمهالله یعنی از سال ۸۰هـ تا ۱۵۰هـ، هر دو رویداد را در بر میگیرد به این معنا که امام ابوحنیفه رحمهالله هم دوره اموی و هم دوره عباسی را دیده و شاهد عینی این دو جنبش تاریخی بوده است.
نقش و موضع امام ابوحنیفه رحمهالله:
حمایت از سیدنا زید بن علی (۱۲۲هـ): هنگامی که سیدنا زید بن علی قیام کرد امام ابوحنیفه رحمهالله موضع او را برحق دانست و از جنبش او حمایت مالی کرد.
حمایت از سیدنا نفس زکیه (۱۴۵هـ): هنگامی که نفس زکیه در مدینه و برادرش ابراهیم بن عبدالله در بصره قیام کردند امام ابوحنیفه رحمهالله آشکارا از آنان حمایت کرد، ایشان به مردم فتوا داد که در برابر ظلم خلیفه عباسی منصور در کنار آنان بایستند، خلیفه منصور نیز به دلیل همین موضع امام ابوحنیفه رحمهالله را تازیانه زد و سرانجام او را در زندان با خوراندن زهر به شهادت رساند.
بدین ترتیب این بخش از تاریخ نشان میدهد که سیدنا زید بن علی و سیدنا نفس زکیه تنها به دلیل علاقه به قدرت قیام نکردند بلکه به عنوان اولاده رسولالله صلی الله علیه وسلم در برابر حاکمان ستمگر اموی و عباسی برای برپایی عدالت، آزادی و مطالبه حقوق مظلومان ایستادند، همراهی و حمایت امام ابوحنیفه رحمهالله از آنان نیز به عنوان دلیلی شرعی بر این امر مطرح شده است که ایستادگی در برابر نظام ستمگر و حاکم زورگو برای دفاع از حقوق و حقانیت از روش اسلاف و از روح شریعت اسلامی است.