آیات و روایات درباره خوارج و گروههای همسوی شان
در قرآن کریم آیهای وجود ندارد که بهگونهای صریح و مستقیم از خوارج نام برده باشد اما بیشتر مفسران بزرگ اسلام بر این باور اند که برخی از آیات با توجه به سبب نزول و مفهوم گسترده خود، خوارج و گروههای همسوی آنها را نیز در بر میگیرد. از جمله این آیات، آیه مبارکه از سوره آلعمران است: ﴿وَلَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ تَفَرَّقُوا وَاخْتَلَفُوا مِن بَعْدِ مَا جَاءَهُمُ الْبَيِّنَاتُ﴾
ترجمه: «و همانند کسانی نباشید که پس از آنکه دلایل روشن برایشان آمد، دچار تفرقه شدند و به اختلاف روی آوردند.»
به گفته مفسران، این آیه امت اسلامی را هشدار میدهد که از تفرقه و جدایی از جماعت مسلمانان بپرهیزند؛ همان راهی که خوارج در پیش گرفتند و پس از آنها نیز گروههایی مانند داعش با تکفیرهای بیاساس، امت اسلامی را گرفتار تفرقه، نفاق و خونریزی ساختند.
مهمترین و روشنترین منبع برای شناخت خوارج و نشانههای آنها، احادیث نبوی است. در روایات متعددی که در منابع معتبر حدیثی از جمله صحیح بخاری و صحیح مسلم، نقل شده است، ویژگیهای این گروه منحرف را با نهایت صراحت بیان فرمودهاند.
این پیشگوییهای نبوی پیش از ظهور خوارج بیان شده بود و بعدها به یکی از مهمترین مبانی فقهی برای محکومیت خوارج و هر گروه مشابه آنها در طول تاریخ تبدیل گردید. از مشهورترین و روشنترین این احادیث، سخن آن حضرت است: «یَخرُجُ قَومٌ فِي آخِرِ الزَّمانِ، أَحداثُ الأسنانِ، سُفَهاءُ الأحلامِ، يَقرَؤونَ القُرآنَ لا يُجاوِزُ حُلوقَهُم، يَمرُقونَ مِنَ الدِّينِ كَما يَمرُقُ السَّهمُ مِنَ الرَّمِيَّةِ.»
ترجمه: «در آخرالزمان گروهی پدید خواهند آمد؛ جوانسال و کمخرد خواهند بود. قرآن را تلاوت میکنند اما از گلوهایشان فراتر نمیرود و چنان از دین بیرون میشوند که تیر با شتاب از شکار بیرون میگذرد.»
این سخن نبوی چند ویژگی اساسی خوارج و پیروان آنها از جمله داعش را آشکار میسازد.
نخست اینکه آنها قرآن کریم را تلاوت میکنند اما از فهم درست و ژرف معانی آن بیبهرهاند؛ قرآن تنها بر زبانشان جاری است ولی در دلها و کردارشان اثری از آن دیده نمیشود.
دوم آنکه بیشتر آنها جوانانی کمتجربه و کمبصیرتاند که بدون برخورداری از دانش کافی و آگاهی شرعی، با شتاب و بیتدبیری دست به فیصله و اقدام میزنند. سوم، با وجود آنکه خود را بسیار دیندار و پایبند به شریعت جلوه میدهند، در حقیقت از دین بیرون رفتهاند و هیچ پیوندی با اسلام راستین ندارند.
در حدیث دیگری خوارج را «بدترین مخلوقات» معرفی کرده و فرمودهاند: «آنها قرآن را تلاوت میکنند اما از گلوهایشان فراتر نمیرود.»
این بیان ژرف و تکاندهنده نشان میدهد که صرف تلاوت ظاهری قرآن، اگر با ایمان قلبی و فهم صحیح دین همراه نباشد، هیچ سودی ندارد بلکه کسانی که از کلام الهی سوءاستفاده میکنند، از بدترین مردمان به شمار میآیند.
عبدالله بن عباس رضیاللهعنهما که از بزرگترین مفسران صحابه بود، پس از دیدار با خوارج گفت: «هرگز قومی را ندیدهام که در عبادت از آنها کوشاتر باشند؛ از فراوانی سجده پیشانیهایشان سیاه شده بود و دستهایشان همچون زانوی شتر پینه بسته بود؛ با این همه، همین گروه بدترین مخلوقات خداوند متعالاند.»
این سخن نشان میدهد که عبادت ظاهری، اگر با فهم صحیح دین و اخلاق اسلامی همراه نباشد، نهتنها ارزشی ندارد بلکه انسان را به گمراهی عمیقتری میکشاند. داعش که خود را نماینده حقیقی اسلام معرفی میکند، در حقیقت همان ویژگیهایی را دارد که چهارده قرن پیش از آن خبر داده بودند. بیشتر اعضای این گروه، جوانانی ناآگاه و کمتجربهاند که با برخورداری از دانشی اندک، خود را بزرگترین عالمان روزگار میپندارند. قرآن کریم را تلاوت میکنند اما از فهم درست و مقاصد والای آن بیبهرهاند.
آنها عبادتهای ظاهری را با سختگیری و افراط انجام میدهند اما در همان حال، کشتن زنان و کودکان بیگناه، ویران کردن عبادتگاهها و به بردگی گرفتن اسیران را برای خود جایز میشمارند. همین گروه است که رسول خدا صلیاللهعلیهوسلم امت خویش را از فتنه آنها برحذر داشته و فرمودهاند: «هرجا آنها را یافتید، در مقابل شان بجنگید زیرا کشتن آنها نزد خداوند متعال پاداشی بزرگ دارد.»