در طول تاریخ اسلام همواره جریانهایی سر برآوردهاند که به نام دین، در مسیری کاملاً انحرافی، بنیانهای فکری و اجتماعی امت اسلامی را آسیب رساندهاند. در میان این جریانها نخستین و تأثیرگذارترین گروه، همان فرقهای بود که در قرن نخست هجری به نام «خوارج» ظهور کرد.
آنها برای نخستین بار دروازهٔ تکفیر مسلمانان را گشودند و زیر شعار ظاهری «لا حُکمَ إلّا لله» از جامعهٔ اسلامی جدا شدند و خون کسانی را که با آنها همعقیده نبودند، مباح دانستند. هرچند در زمان خود سرکوب شدند اما اندیشه و عقیدهٔ شان از میان نرفت و در مقاطع مختلف تاریخ، بارها در قالب گروهها و فرقههای جدید دوباره احیا شد.
آنچه امروز جهان به نام «دولت اسلامی عراق و شام» یا به اختصار «داعش» میشناسد، در حقیقت ادامهٔ همان جریان دیرینه و منحرف است. داعش با ظاهری نو و بهرهگیری از ابزارهای مدرن، همان اندیشههایی را دنبال میکند که خوارج بنیاد آن را نهاده بودند از جمله تکفیر گستردهٔ مسلمانان مخالف، خروج بر حاکمان مشروع، ظاهرگرایی افراطی در فهم دین و مباح دانستن خون هر کسی که با آنها موافق نباشد.
تفاوت اساسی میان خوارج و داعش تنها در ابزارها و تکنالوژی است، نه در مبانی فکری و اصول اعتقادی. خوارج با شمشیر و خطابه میجنگیدند اما داعش با استفاده از تجهیزات پیشرفتهٔ نظامی، فضای مجازی، رسانههای حرفهای و تولیدات سینمایی با کیفیت بالا، برخی از هولناکترین جنایات تاریخ معاصر را به نام اسلام مرتکب شده است.
برای شناخت دقیق داعش و درک ماهیت واقعی آن، کافی نیست که تنها به رویدادهای چند سال اخیر عراق و سوریه نگریسته شود. این گروه تکفیری محصول تعامل پیچیدهٔ سه بُعد اساسی و بههمپیوسته است. نخستین بعد، ریشههای تاریخی و کلامی آن است که به جریان خوارج بازمیگردد و بدون شناخت آن، هرگونه تحلیل فکری داعش ناقص خواهد بود. بعد دوم، شرایط سیاسی و منطقهای است که پس از اشغال عراق توسط ایالات متحده، فروپاشی ساختار ارتش، تبعیضهای فرقهای و جنگهای داخلی در عراق و سوریه پدید آمد و زمینهٔ مناسبی را برای رشد خشونت سازمانیافته فراهم ساخت.
بعد سوم، خلأ قدرتی است که در نتیجهٔ ضعف دولتهای مرکزی و ادامهٔ جنگهای فرسایشی و طولانی به وجود آمد و برای داعش فرصت فراهم کرد تا از یک گروه پنهان و غیرعلنی به یک «دولت» خودخوانده تبدیل شود؛ دولتی که توانست مناطق وسیعی را تحت سلطهٔ خود درآورد و بر منابع مالی چندین میلیارد دالری دست یابد.
در این نوشتار و مقالاتی که به صورت سلسلهوار ارائه خواهد شد، نخست به ریشهها و عوامل ظهور داعش خواهیم پرداخت و نقش شرایط منطقهای، خلأ قدرت و جریانهای تکفیری پیش از آن را در شکلگیری این پدیده روشن خواهیم ساخت. سپس مبانی فکری و دیدگاههای این گروه را در موضوعاتی چون توحید، تکفیر، خلافت و جهاد بررسی و نقد خواهیم کرد. در ادامه شیوهها و سازوکارهای عملی داعش را در عرصههای خشونت سازمانیافته، تبلیغات رسانهای، جذب نیرو و بهرهبرداری از فضای مجازی مورد مطالعه قرار خواهیم داد. پس از آن، حضور و فعالیتهای داعش در افغانستان و جنایات هولناکی که این گروه در دوران اشغال خارجی مرتکب شده است، بهگونهای مفصل بررسی خواهد شد.
در پایان پیامدهای امنیتی، اجتماعی، فکری و فرهنگی این جریان در سطح جامعهٔ افغانستان و نیز در مقیاس جهانی تحلیل خواهد گردید. هدف این پژوهش آن است که برای نقد علمی و مستند این جریان تکفیری، بنیانی استوار فراهم گردد و افکار عمومی نسبت به انحرافات فکری و عملی این گروه آگاهی روشنتر و عمیقتری پیدا کند.