از موصل تا سقوط رقه
فرآیند افول داعش از اوج قدرت در سال ۲۰۱۴ تا نابودی نهایی آن در سال ۲۰۱۹، فرآیندی پیچیده بود که طی آن این گروه تروریستی و تکفیری به تدریج تمامی قلمروهای تحت کنترل خود را از دست داد. نقطه عطف مهم این شکستها، نبرد موصل در سال ۲۰۱۷ بود که با هدایت نیروهای امنیتی عراق و پشتیبانی هوایی ائتلاف بینالمللی، طی عملیاتی گسترده انجام شد.
این نبرد که از اکتوبر ۲۰۱۶ تا جولای ۲۰۱۷ به طول انجامید، یکی از خونینترین و طولانیترین جنگهای شهری قرن بیستویکم به حساب میآید. تکفیریهای داعش که موصل را مرکز حکومت خود در عراق قرار داده بودند، با استفاده از تاکتیکهای جنگ شهری مانند تونلهای زیرزمینی، مینگذاری گسترده و استفاده از غیرنظامیان به عنوان سپر انسانی، مقاومتی سرسختانه نشان دادند. اما پایداری نیروهای عراقی متشکل از ارتش منظم، نیروهای ویژه و بسیج مردمی، در کنار پشتیبانی لوجستیکی و استخباراتی ائتلاف بینالمللی به رهبری آمریکا، سرانجام در جولای ۲۰۱۷ به آزادی کامل شهر انجامید.
سقوط موصل نه تنها از حیثیت داعش ضربهای سخت وارد کرد، بلکه الگویی برای آزادسازی دیگر مناطق تحت کنترل این گروه نیز شد. پس از موصل، نوبت به رقه رسید که در سوریه به عنوان پایتخت اعلامشده داعش بود. عملیات آزادسازی رقه از جون تا اکتوبر ۲۰۱۷ توسط نیروهای دموکراتیک سوریه که عمدتاً متشکل از کردهای سوری بودند، انجام شد.
این عملیات همراه با پشتیبانی مستقیم نظامی آمریکا و حملات هوایی دقیق ائتلاف بینالمللی بود. استراتژی نیروهای سوری بر محاصره تدریجی شهر و قطع راههای حیاتی و تدارکاتی داعش استوار بود. آنها به جای حمله مستقیم به مرکز شهر، ابتدا قریهجات و مناطق اطراف را آزاد کرده و سپس به آرامی به سمت مرکز پیشروی کردند.
این استراتژی اگرچه زمانبر بود اما تلفات غیرنظامیان را کاهش داد. مقاومت گروه داعش در رقه نیز بسیار شدید بود و این گروه از تمامی تاکتیکهای خود مانند گروگانگیری، استفاده از بمبگذاران انتحاری و مینگذاری گسترده استفاده کرد. اما در نهایت، در ۱۷ اکتوبر ۲۰۱۷، نیروهای سوری کنترل کامل رقه را به دست آوردند و پرچم داعش از آخرین پایگاههای مهم این گروه در سوریه به زیر کشیده شد.
آخرین فصل سقوط داعش با سقوط باغوز در مارچ ۲۰۱۹ رقم خورد که آخرین قریهای تحت کنترل این گروه در شرق سوریه بود. این عملیات که توسط نیروهای کرد سوری انجام شد، با مقاومت شدید آخرین جنگجویان وفادار به داعش همراه بود. نکته قابل توجه در این مرحله نهایی، حضور هزاران غیرنظامی (عمدتاً خانوادههای جنگجویان داعش) در منطقه بود که به عنوان سپر انسانی استفاده میشدند.
نیروهای سوری با احتیاط بسیار پیشروی کردند تا تلفات غیرنظامیان به حداقل برسد. در نهایت در ۲۳ مارچ ۲۰۱۹، نیروهای سوری کنترل کامل باغوز را به دست آوردند و این تاریخ به عنوان نقطه پایانی ادعای خلافت داعش به ثبت رسید. بررسی علل این شکستهای پیاپی نشان میدهد که داعش علاوه بر فشار نظامی خارجی، به دلیل سیاستهای نادرست داخلی و رفتار وحشیانه با مردمان مناطق تحت کنترل خود، پایگاه اجتماعی خود را نیز از دست داده بود. فقدان رهبری مؤثر پس از کشته شدن بسیاری از قوماندانان ارشد، کاهش منابع مالی و از دست دادن حمایت قبایل محلی، همگی عواملی بودند که راه را برای سقوط سریع این گروه هموار کردند.