۲۰۱۴؛ سالی که جهان را لرزاند (فتح موصل و سقوط رقه)
سال ۲۰۱۴ نقطهی عطفی در تاریخ معاصر خاورمیانه بود؛ سالی که گروه داعش از تاریکیهای تکفیر و افراطیت سر برآورد و به شگفتی ناظران بینالمللی، بخش وسیعی از عراق و سوریه را به تصرف خود درآورد. در دهم جون ۲۰۱۴ فتح شهر استراتژیک موصل، زمینلرزهای سیاسی بود که مرزهای مصنوعی خاورمیانه را به لرزه انداخت. این شهر بزرگ که مرکز ولایت نینوا و دومین شهر پرجمعیت عراق بود، در زمانی کوتاه و با مقاومت اندک نیروهای امنیتی عراق به دست داعش سقوط کرد.
سقوط موصل نه تنها از جنبهی نظامی و اقتصادی، بلکه از حیث نمادین نیز ضربهای مرگبار بر دولت مرکزی عراق وارد آورد. تصاویری که از فرار سربازان عراقی و رهاکردن انبوهی از سلاحهای پیشرفتهی آمریکایی به دست داعش منتشر شد، نشانگر فروپاشی کامل ساختار امنیتی عراق بود؛ ساختاری که با میلیاردها دالر هزینهی آمریکاییها ساخته شده بود.
پس از سقوط موصل، پیشرویهای داعش با شتابی حیرتانگیز ادامه یافت. تنها یک ماه بعد، در چهارم جولای ۲۰۱۴، ابوبکر البغدادی در مسجد بزرگ النوری موصل ظاهر شد و با ادعای برپایی خلافت اسلامی، خود را «خلیفهی مسلمانان» خواند. این اقدام نمادین که همزمان در رسانههای وابسته به داعش پخش شد، پیام روشنی به جهان اسلام و جامعهی جهانی فرستاد: داعش دیگر یک گروه یاغی نبود، بلکه خود را حکومتی مستقل و در حال گسترش میدانست.
سخنرانی بغدادی، با لباس سیاه و لحنی آمرانه، تصویری ساخت که برای هواداران خود جذاب و برای دشمنانش هراسانگیز بود. انتخاب مسجد النوری نیز معنای نمادین داشت؛ همان مسجدی که چند سال بعد در ۲۰۱۷، به دستور بغدادی و هنگام عقبنشینی داعش ویران شد.
در سوی دیگر در مجاورت مرزهای عراق، شهر رقهی سوریه به پایتخت اداری خلافت خودخوانده بدل شد. سقوط رقه در جنوری ۲۰۱۴ و تبدیل آن به مرکز فرماندهی داعش، تغییری بنیادی در ماهیت این گروه رقم زد. رقه که در آن زمان شهری نسبتاً آرام در شمال سوریه بود، ناگهان به صحنهی ظهور گروهی بدل گشت که خود را «دولت اسلامی» میخواند.
اینجا بود که داعش سازوکارهای حکومتی خود را به نمایش گذاشت؛ از تشکیل محاکم مذهبی تا ایجاد نظام مالی و خدمات شهری. اما این چهرهی به ظاهر منظم حکایت از تاریکی هم داشت: میدانهای اعدام، زندانهای هراسانگیز و مراکز آموزش نظامی، جایی که کودکان در خشونت و جنگ پرورش مییافتند. رقه به آزمایشگاهی برای اجرای ایدیالوژی افراطی داعش بدل شد؛ جایی که قوانین قرون وسطایی با خشونتی بیمانند در دوران معاصر به اجرا درمیآمد.
پیشروی سریع داعش و تشکیل دولت خودخواندهاش در ۲۰۱۴ واکنشهای گستردهای در سطح بینالمللی برانگیخت. از یک سو هزاران جهادی از سراسر جهان به قلمرو داعش شتافتند و از سوی دیگر جامعهی جهانی در شوک و حیرت فرو رفت.
ویدیوهایی که داعش دربارهی زندگی در قلمرو خود منتشر میکرد، آمیزهای عجیب از مدرنیته و قرون وسطا بود؛ جنگجویانی با سلاحهای پیشرفته که همزمان مجازاتهای قرون وسطایی را اجرا میکردند. شهرهایی که دفاتر دیجیتال داشتند اما در آنها بردگی جنسی قانونی بود. این تضاد آشکار بخشی از استراتژی تبلیغاتی داعش بود؛ میخواست هم سنتی و هم مدرن، هم جذاب و هم هراسآور جلوه کند.
سال ۲۰۱۴ اوج قدرت داعش بود اما همین گسترش شتابزده بذر سقوط آن را نیز کاشت؛ زیرا همهی قدرتهای منطقهای و جهانی را واداشت تا واکنش نشان دهند؛ واکنشی که دیری نپایید و به نابودی آن ساختار نامطلوب انجامید.