تا اینجا هشت ویژگی نظام اسلامی را مطالعه کردیم. ویژگیهای باقیمانده به شرح زیر است:
۹_: نظام اسلامی یک نظام اخلاقی است
وقتی نام از «نظام اسلامی» میبریم، بسیاری از ذهنها فوراً به یاد قوانین، مجازاتها و احکام فقهی میافتند؛ اما حقیقت اینست که نظام اسلامی پیش از هر چیز، یک نظام اخلاقی است. این نظام، بنیان اصلاح ظاهر و باطن انسان را بر دوش دارد.
تعریف اخلاق
«اخلاق» جمع «خُلق» است و در لغت به معنای طبیعت و خصلت میآید. علما در اصطلاح، آن را چنین تعریف کردهاند:
هیئةٌ للنفسِ راسخةٌ، تصدُرُ عنها الأفعالُ بسهولةٍ ويُسرٍ، من غيرِ حاجةٍ إلى فكرٍ وروية.
ترجمه: اخلاق، حالتی پایدار و ریشهدار در نفس انسان است که اعمال، بر اساس آن به آسانی و بدون نیاز به اندیشه و تأمل انجام میشود.
حال اگر این حالت به گونهای باشد که اعمال صادرشده بر پایهی آن، از دیدگاه شرع و عقل، نیک و پسندیده باشد، به آن «حُسن خُلق» یا اخلاق نیک گفته میشود؛ و اگر برعکس، اعمال ناشایست از آن پدید آید، «سوء خُلق» یا اخلاق بد نام میگیرد.
به بیان دیگر: اخلاق، مجموعهی صفاتی است که در نفس انسان ریشهی ثابت دارد و بر اساس آن، شخص کاری را نیک یا بد میشمارد و سپس یا آن را انجام میدهد یا از آن پرهیز میکند. انسان پیش از آنکه عملی را انجام دهد یا ترک کند، آن را میسنجد و ارزیابی میکند؛ این سنجش، مستقیماً به معیار اخلاقی موجود در نفس او وابسته است.
همچنین هر انسان موظف است میان عمل نیک و بد تمیز دهد و این ارزیابی باید به خُلق جدانشدنی او تبدیل شود؛ همانگونه که سپیدی یا سیاهی از ویژگیهای ذاتی جسم انسان است.
جایگاه اخلاق در اسلام
عقل و فطرت سالم، هر دو برای اخلاق نیک جایگاه والایی قائلاند، و این حقیقتی پذیرفتهشده است؛ زیرا اسلام دینی فطری است و از همین رو، به اخلاق اهمیت فراوان داده است. قرآن کریم در میان صفات پیامبر صلیاللهعلیهوسلم، بالاترین مقام را به اخلاق اختصاص داده و فرموده است:
«وَإِنَّكَ لَعَلى خُلُقٍ عَظِيمٍ»
ترجمه: بیگمان تو (ای محمد صلیاللهعلیهوسلم) بر بلندای اخلاق عظیم قرار داری. (قلم: ۴)
همچنین در جای دیگر فرموده است:
«إِنَّ اللَّهَ يَأمُرُ بِالْعَدْلِ وَالإِحْسَانِ وَإِيتَاءِ ذِي الْقُرْبَى…»
ترجمه: بیگمان خداوند به عدل، نیکوکاری و نیکی به خویشاوندان فرمان میدهد… (نحل: ۹۰)
امام مالک رحمهالله در «موطأ» حدیثی را روایت کرده که پیامبر صلیاللهعلیهوسلم فرمودند: «إِنَّمَا بُعِثْتُ لِأُتَمِّمَ مَكَارِمَ الأَخْلَاقِ»
ترجمه: همانا من تنها برای تکمیل مکارم اخلاق مبعوث شدهام.
همچنین امام ابنقیم رحمهالله گفته است:
«الدين كله خلق، فمن زاد عليك في الخلق، فقد زاد عليك في الدين.»
ترجمه: تمام دین، اخلاق است؛ هر کس که در اخلاق از تو برتر باشد، در دین نیز از تو بالاتر است.