زمانی که در شبهای پایانی ماه دسمبر سال ۱۹۷۹ میلادی نیروهای اتحاد شوروی وارد خاک افغانستان شدند، یکی از خونینترین و طولانیترین جنگها در تاریخ معاصر افغانستان آغاز گردید، این تجاوز که نزدیک به ده سال دوام یافت نه تنها نظام سیاسی را دگرگون ساخت بلکه ساختار اجتماعی، اقتصاد، فرهنگ و زندگی انسانی را بهگونهای عمیق تحت تأثیر قرار داد.
نیروهای شوروی با سلاحهای سنگین، هواپیماها و تانکهای زرهی خود وارد کشور شدند، شمار زیادی از قریهها و شهرها هدف بمبارانهای هوایی قرار گرفتند، در جریان عملیات زمینی در مناطق روستایی خانهها به آتش کشیده شد، زمینهای زراعتی ویران گردید و هزاران فرد بیگناه کشته شدند. بر اساس برآوردهای بینالمللی در این جنگ بیش از یک میلیون افغان جان باختند و میلیونها تن دیگر آواره شدند.
سنگینترین بار جنگ بر دوش مردم عام افتاد، کودکان یتیم شدند، مادران بیوه گردیدند و خانوادهها از هم پاشیدند، هزاران انسان بیگناه به زندانها منتقل شدند و برخی ناپدید گردیدند، در برابر باورهای سیاسی و مذهبی مردم برخوردهای سخت صورت میگرفت و هر فردی که در برابر اشغال صدا بلند میکرد با تعقیب و مجازات روبهرو میشد.
در همین دوره میلیونها افغان ناگزیر شدند به کشورهای همسایه مهاجرت کنند، این موج مهاجرت یکی از بزرگترین بحرانهای انسانی در تاریخ افغانستان به شمار میرود، مهاجران سالها در کمپهای مهاجرتی تحت شرایط دشوار به زندگی ادامه دادند.
زیربناهای اقتصادی مانند سرکها، پلها، فابریکهها و مکاتب بهشدت آسیب دیدند، سکتور زراعت که ستون فقرات اقتصاد کشور بود در نتیجه جنگ تضعیف شد، مینها بهگونه گسترده کارگذاری گردید که تا امروز نیز جان افغانها را تهدید میکند و هر سال سبب تلفات افراد ملکی میشود.
با وجود همه این رنجها؛ ملت افغان برای حفظ هویت و عقیده خود به مبارزه ادامه داد، سرانجام در ۱۵ فبروری سال ۱۹۸۹ میلادی که برابر با ۲۶ دلو در کشور ما است نیروهای شوروی پس از تحمل شکستی سخت، تاریخی و شرمآور از افغانستان خارج شدند، این روز بهعنوان نماد شکست یک امپراتوری بزرگ و پیروزی مقاومت ملت افغان یاد میشود.
اما این فصل دگرگونکننده تاریخ، یک درس مهم دیگر نیز برای ما دارد: هرچند ملت افغان اشغال را شکست داد اما پس از پایان جنگ اختلافات سیاسی و منازعات داخلی کشور را با مشکلات تازهای روبهرو ساخت، این واقعیت نشان میدهد که پیروزی در برابر تجاوز خارجی باید با وحدت ملی، تفاهم سیاسی و سیاستهای خردمندانه دولتسازی دنبال شود.
امروز که یاد ۲۶ دلو را تازه میکنیم، نباید این روز را تنها نماد افتخار گذشته بدانیم بلکه باید آن را منبع عبرت برای آینده قرار دهیم، آزادی با قربانی بهدست میآید اما با تدبیر، وحدت و عدالت حفظ میشود، اگر از این فصل تاریخ بهدرستی درس بگیریم، میتوانیم برای نسل آینده افغانستانی باثبات، صلحآمیز و سربلند بهجا بگذاریم.