درخواست فدیه/بدل در قبال اختطاف اتباع اروپایی
اختطاف از مؤثرترین و فراگیرترین منابع مالی است که در دهههای اخیر توسط گروههای مختلف تروریستی به کار گرفته شده است؛ داعش نیز در این زمینه فعالیتهای چشمگیری انجام داده است. این عمل نهتنها وسیلهای برای افزایش منابع مالی گروه بوده، بلکه در ایجاد چالشهای جدی امنیتی در سطح بینالمللی نیز نقش مهمی داشته است.
اصطلاح و معنای فدیه/بدل:
فدیه (ransom) که در عربی و دری به «بها»، «بهای آزادی» یا «تادیه» نیز یاد میشود، پرداخت مالی یا غیرمالیای است که در برابر رهایی افراد اختطافشده پرداخت میشود. پرداخت فدیه برای داعش یک منبع مستقیم مالی است که به تمویل عملیات، تهیهٔ سلاح، تجهیزات جنگی و سایر مصارف مرتبط آنان کمک میکند.
به باور نهادهای بینالمللی و ادارات دولتی، پرداخت فدیه یک موضوع دوپهلو است؛ از یکسو جان انسانها را نجات میدهد اما از سوی دیگر، تمویل مالی داعش را تقویت کرده و به تکرار آدمرباییها دامن میزند. در سالهای اخیر، منابع مالی و استراتیژیهای عملیاتی داعش به یکی از جدیترین و پیچیدهترین چالشها برای امنیت جهانی بدل شده است.
این گروه تروریستی که در خاورمیانه برای مدتی حضور کوتاهمدت سیاسی و نظامی ایجاد کرده بود، برای تقویت بیشتر منابع مالی خود راهکارهای گوناگونی برگزید. در میان آنها ربودن اتباع اروپایی و مطالبهٔ فدیه/بدل در برابر رهاییشان یکی از مؤثرترین و مهمترین روشها بود. این رویکرد نهتنها عواید مالی داعش را افزایش میدهد، بلکه فعالیتهای تروریستی آنان را در سطح منطقهای و جهانی تداوم میبخشد.
تحقیقات و گزارشهای تازه نشان میدهد که هرچند نهادهای بینالمللی، شبکههای استخباراتی و نیروهای امنیتی بهطور مستمر برای از کار انداختن شبکههای مالی داعش و جلوگیری از تمویل تروریسم اقدام میکنند، اما داعش هنوز هم از مسیر آدمربایی و مطالبهٔ فدیه منابع خود را حفظ و گسترش میدهد. این واقعیت نشان میدهد که با وجود دگرگونیها در استراتیژی مالی گروه، آدمربایی و اخذ فدیه همچنان رُکن کلیدی سیستم مالی آنان است. به یاری همین شیوه گروه داعش میتواند سلاح، وسایط و تجهیزات دیگر تهیه کند و در عملیاتهای نظامی و تبلیغاتی خود پیشرفت قابل ملاحظهای بهدست آورد.
ربودن اتباع اروپایی توسط داعش در چارچوب یک استراتیژی هدفمند انجام میشود؛ هدف آن کسب منافع مالی هنگفت و جلب توجه جهانی است. مطالبهٔ فدیههای کلان که معمولاً به میلیونها دالر میرسد، برای داعش یک منبع اقتصادی عمیق پدید میآورد. این فدیهها نهتنها پشتوانهٔ مالی اساسی برای تداوم فعالیتهای گروه فراهم میکند، بلکه برای حفظ نفوذ روبهگسترش تروریستی آنان نیز حیاتی است.
در عین حال، حکومتهای اروپایی در حفاظت از اتباع خود با چالشهای سیاسی، حقوقی و استخباراتی متعددی روبهرو اند. برخی کشورها برای نجات جان اتباعشان حاضر شدهاند با پرداخت فدیه زمینهٔ رهایی آنان را فراهم کنند؛ اما این کار، تمویل تروریستان را افزایش داده و عملاً به دوام آدمرباییها کمک میکند. در مقابل، سیاستهایی که در برابر پرداخت فدیه موضع سخت دارند مانند رویکرد بریتانیا و ایالات متحده؛ در برخی موارد به قتل گروگانها انجامیده است، موضوعی که از دید انسانیت و حقوق بینالملل مشکلآفرین است.
جامعهٔ جهانی بهویژه سازمانهایی مانند ملل متحد، اتحادیهٔ اروپا و کشورهای عضو ناتو، بهظاهر تلاشهای گستردهای برای کاهش تمویل مالی داعش انجام میدهند. در کنار گسترش همکاریهای استخباراتی، رصد جریانهای مالی و مسدودسازی معاملات مشکوک در اولویت قرار گرفته است. با این همه، شبکههای مالی داعش اغلب پنهان و غیررسمیاند و همین امر، روند از کار انداختن آنها را دشوار میسازد.
موضوع پرداخت فدیه در سطح جهانی، یک معضل حساس و پیچیده باقی مانده است و میان کشورها اختلاف نظر جدی وجود دارد. برخی کشورها پرداخت فدیه را رد میکنند و آن را برای افزایش تمویل داعش خطرناک میدانند؛ در حالیکه برخی دیگر برای نجات جان اتباعشان این راه را عملی میسازند. چنین وضعیتی، نیاز به همآهنگی و اتخاذ رویکرد مشترک را بیش از پیش برجسته کرده است.
در مجموع، داعش از طریق ربودن اتباع اروپایی عواید قابل توجهی بهدست آورده است؛ عوایدی که در تمویل عملیاتهای مسلحانه، کمپاینهای تبلیغاتی و گسترش شبکههای تروریستی به کار رفته است. این منابع مالی برای دوام داعش اهمیت حیاتی دارد و از همین رو، یکی از بزرگترین و عاجلترین چالشها برای نهادهای امنیتی بینالمللی بهشمار میرود.
در پایان، از کار انداختن شبکههای مالی داعش و کاهش رویدادهای ربودن اتباع اروپایی تنها با اقدام یک کشور ممکن نیست؛ بلکه همکاری جهانی، تبادلهٔ نیرومند استخباراتی و افزایش آگاهی عمومی را میطلبد. در کنار آن، اتخاذ موضعی سختگیرانه و واحد در قبال پرداخت فدیه ضروری است تا جریانهای تمویل مالی داعش متوقف شود و این تهدید بزرگ علیه امنیت جهانی تا حد زیادی کاهش یابد.
در این نوشتار تلاش شده تأثیر فدیه در استراتیژی تمویل داعش، عواید بهدستآمده از این مسیر، پیامدهای احتمالی مثبت پرداخت فدیه، زیانها و تبعات منفی آن، چالشهای پرداخت به داعش و راههای جلوگیری، و نمونههای عملی ربایش و اخذ فدیه/بدل از اتباع اروپایی توسط این گروه، بهگونهٔ جامع بررسی شود.