ارزیابی شرعی تبلیغات و انتقادات داعش/خوارج علیه امارت اسلامی! بخش بیست‌ویکم

التولی و الموالاة (ولاء و براء):
برخی از علمای پیشرو جنبش وهابی نجدی، کمک مسلمانان به کفار علیه مسلمانان را «تولی» می‌نامند و آن را نوع خاصی از موالات می‌دانند که به طور مطلق کفرآمیز می‌شمارند، هرچند دلیل آن هر چه باشد. اما اکثر مفسران، تولی را به معنای موالات تفسیر می‌کنند. به عنوان مثال، یکی از نویسندگان مکتب وهابی، دکتور عبدالعزیز بن محمد بن علی بن عبداللطیف در جلد اول کتاب خود به نام «نواقض الایمان العملیة» صفحه ۱۱۴ می‌نویسد:

وهذا ما يسميه بعض العلماء بـ”التولي” ويجعلونه أخص من عموم الموالاة، كما هو عند بعض أئمة الدعوة السلفية في نجد، مع أن جمهوراً من المفسرين يفسرون التولي بالموالاة، فعلى سبيل المثال نذكر ما يلي: –
يقول ابن عطية عند تفسيره لقوله تعالى: ﴿وَمَنْ يَّتَوَلَّهُمْ مِّنْكُمْ فَاُولٰٓئِكَ هُمُ الظّٰلِمُوْنَ﴾ [التوبة، آية 23]: أي والاهم واتبعهم في أغراضهم.

ويقول ابن كثير عند تفسيره لقوله عز وجل: ﴿يٰۤاَيُّهَا الَّذِيْنَ اٰمَنُوْا لَا تَتَوَلَّوْا قَوْمًا غَضِبَ اللّٰهُ عَلَيْهِمْ قَدْ يَئِسُوْا مِنَ الْاٰخِرَةِ كَمَا يَئِسَ الْكُفَّارُ مِنْ اَصْحٰبِ الْقُبُورِ ١٣..﴾ [الممتحنة، آية 13]: ينهى تبارك وتعالى عن موالاة الكافرين في آخر هذه السورة، كما نهى عنها في أولها، فقال تعالى: ﴿يٰۤاَيُّهَا الَّذِيْنَ اٰمَنُوْا لَا تَتَوَلَّوْا..﴾ فكيف توالونهم وتتخذونهم أصدقاء وأخلاء.

ويقول البيضاوي عند تفسيره لقوله سبحانه: ﴿وَمَنْ يَّتَوَلَّهُمْ مِّنْكُمْ فَاِنَّهٗ مِنْهُمْ﴾ [المائدة، آية 51] ” أي من والاهم منكم، فإنه في جملتهم، وهذا للتشديد في وجوب مجانبتهم.

نویسنده کتاب می‌گوید که تأیید این موضوع از نظر لغت نیز می‌شود که تولّی به معنای موالات است. به عنوان مثال، او می‌گوید: وما يؤكد أن التولي يكون بمعنى الموالاة، ما جاء في لغة العرب، فإن التولي والموالاة من مادة واحدة وهي: ولي بمعنى قرب، والولي: الناصر ضد العدو. (صـ 382)
ولذا فإن شيخ المفسرين ابن جرير (رحمه الله) تعالى – في عدة مواضع من تفسيره – يفسر معنى اتخاذ الكفار أولياء بمعنى جعلهم أنصاراً، وهو بمعنى توليهم.

در حاشیه، او به کتاب‌های لغت زیر اشاره کرده است:
– معجم مقاییس اللغة ابن فارس (۶/۱۴۱)
– – ترتیب القاموس المحیط (۴/۶۵۸)
– – المصباح المنیر (صفحه ۸۴۱)
– – مفردات الراغب (صفحه ۸۳۷)
– – مختار الصحاح للرازی (صفحه ۷۳۶)
– – نزهة الأعین النواظر ابن الجوزی.

در ادامه کتاب می‌نویسد: وإذا كان التولي بمعنى الموالاة، فكما أن موالاة الكفار ذات شعب متفاوتة، منها ما يخرج من الملة كالموالاة المطلقة لهم، ومنها ما دون ذلك فإن تولي الكفار مثل موالاتهم، فهناك التولي المطلق التام الذي يناقض الإيمان بالكلية، وهناك مراتب دون ذلك.

ترجمه: وقتی تولّی به معنای موالات باشد، همان‌طور که موالات با کفار انواع و اقسام مختلفی دارد و هر کدام حکم خاص خود را دارد، برخی از آن‌ها باعث خروج از اسلام می‌شوند، مانند موالات مطلق و کامل؛ یعنی دوستی در همه چیز که شامل دوستی در عقیده نیز می‌شود، مانند تعریف کامل موالات که ابن عاشور ذکر کرده است: «رضایت به دین آن‌ها و طعن در دین اسلام.» برخی از آن‌ها کمتر از این هستند (یعنی در برخی چیزها دوستی وجود دارد و در برخی دیگر نه، مثلاً در عقیده دوستی وجود ندارد، اما برای اهداف دنیوی دیگر است).

به همین ترتیب، تولی با کفار نیز مانند موالات با آن‌هاست. یک نوع تولی کامل و مطلق وجود دارد (یعنی دوستی در همه چیز که شامل عقیده نیز می‌شود) که ایمان را به طور کامل نفی می‌کند، و مراتبی پایین‌تر از آن نیز وجود دارد.

سپس می‌گوید:
ولذا يقول الشيخ عبد الرحمن السعدي عند تفسيره لقوله تعالى: ﴿وَمَنْ يَّتَوَلَّهُمْ فَاُولٰٓئِكَ هُمُ الظّٰلِمُوْنَ ٩﴾ [الممتحنة، آية 9]: – ” وذلك الظلم يكون بحسب التولي، فإن كان تولياً تاماً، كان ذلك كفراً مخرجاً عن دائرة الإسلام، وتحت ذلك من المراتب، ما هو غليظ وما هو دونه.

ويقول عند تفسيره لقوله تعالى: – ﴿وَمَنْ يَّتَوَلَّهُمْ مِّنْكُمْ فَاِنَّهٗ مِنْهُمْ﴾ [المائدة:51]: “إن التولي التام يوجب الانتقال إلى دينهم، والتولي القليل يدعو إلى الكثير، ثم يتدرج شيئاً فشيئاً حتى يكون العبد منهم.

ترجمه:
شیخ عبدالرحمن سعدی در تفسیر خود از آیه ﴿وَمَنْ يَّتَوَلَّهُمْ فَاُولٰٓئِكَ هُمُ الظّٰلِمُوْنَ ٩﴾ (ممتحنه: ۹) می‌گوید: «این ظلم به اندازه تولی است. اگر تولی کامل باشد، این کفر است و از اسلام خارج می‌کند. و مراتبی پایین‌تر از آن نیز وجود دارد: برخی شدید و برخی کمتر هستند. و در تفسیر آیه ﴿وَمَنْ يَّتَوَلَّهُمْ مِّنْكُمْ فَاِنَّهٗ مِنْهُمْ﴾ (مائده: ۵۱) می‌گوید: «تولّی کامل باعث انتقال به دین آن‌ها می‌شود، و تولّی کم‌تر به تولی بیشتر دعوت می‌کند، و به تدریج افزایش می‌یابد تا اینکه بنده از آن‌ها شود.

تذکر:
شیخ عبدالرحمن السعدی (رحمه‌الله) از مشایخ و علمای برجسته مکتب وهابی است و در این مکتب تقریباً جایگاهی مانند ابن باز و ابن عثیمین (رحمهما الله) دارد.

هدف:
این اصطلاحات هستند، برخی آن را تولی می‌نامند و برخی دیگر موالات، اما هدف اصلی ما از این عبارات این‌ست که تولّی و موالات با کفار به طور مطلق کفر نیست. اگر تولّی و موالات کامل باشد، یعنی دوستی با دین کفار یا کمک به آن‌ها برای غلبه بر مسلمانان، این کفر است. اما اگر ناشی از فساد عقیدتی و انحراف نباشد، بلکه برای اهداف دنیوی باشد، این گناه است، نه کفر.

همان‌طور که حاطب بن ابی بلتعه (رضی‌الله‌عنه) انجام داد و همان‌طور که همه سلف؛ متقدمین و متأخرین بر این اتفاق نظر دارند، عمل حاطب (رضی‌الله‌عنه) به دلیل عدم وجود انحراف عقیدتی، او را از دین خارج نکرد. او خودش به پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وسلّم گفت، همان‌طور که در بخاری آمده است: «من کفر نکردم و از دین برنگشتم و بعد از اسلام به کفر راضی نشدم.»

و در روایت دیگری در بخاری شریف چنین آمده است: وَاللهِ! مَا بِي أَنْ لَا أَكُونَ مُؤْمِنًا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، أَرَدْتُ أَنْ يَكُونَ لِي عِنْدَ الْقَوْمِ يَدٌ، يَدْفَعُ اللهُ بِهَا عَنْ أَهْلِي وَمَالِي.

خلاصه‌اش اینست که من این جاسوسی و کمک به کفار را به دلیل کفر و ارتداد انجام ندادم، بلکه فقط برای این انجام دادم که به آن‌ها احسان کنم تا از خانواده‌ام محافظت کنم.

به‌همین دلیل، اجماع امت این‌ست که هر مسلمانی که انحراف عقیدتی نداشته باشد، به دلیل جاسوسی علیه مسلمانان مرتد نمی‌شود. پیش از این، عبارات و مواضع امام محمد رحمه‌الله، امام شافعی رحمه‌الله و دیگر سلف، متقدمین و متأخرین را ذکر کردیم که اگر انحراف عقیدتی وجود نداشته باشد، یک مسلمان به دلیل همکاری و کمک به کفار علیه مسلمانان مرتد نمی‌شود.