پیدایش یک پدیده معاصر؛ تاریخ شکلگیری آن
ظهور گروه افراطی داعش باید در پرتو تحولات پیچیدهای بررسی شود که جهان عرب در دهههای اخیر با آن مواجه بوده است، هرچند این پدیده در آغاز ناگهانی و خلاف انتظار به نظر میرسد اما در حقیقت محصول یک سلسله رویدادهای پیوسته و باهم مرتبط است که ریشههای آن در تحولات خاورمیانه نهفته است، برای درک دقیق این پدیده لازم است روند تحول آن از آغاز تا اعلام خلافت مورد بررسی قرار گیرد.
داستان شکلگیری داعش به دوره پس از سال ۲۰۰۳ بازمیگردد؛ زمانی که با حمله امریکا به عراق سالهای پایانی حاکمیت صدام حسین به پایان رسید.
پس از اشغال عراق توسط امریکا شیخ ابو مصعب الزرقاوی جهاد علیه امریکا را آغاز کرد اما در سال ۲۰۰۶ پس از شهادت شیخ زرقاوی «دولة الإسلامیة فی العراق» اعلام گردید، رهبران جدید بهجای «سازمان جهادی»، مفهوم «دولت اسلامی» را مطرح کردند و برای خود یک چشمانداز درازمدت تعیین نمودند.
این تغییر تنها ظاهری نبود بلکه بیانگر تحولی عمیق در ایدیولوژی و پالیسی این گروه بود، آنان دیگر خود را صرفاً یک گروه شورشی نمیدانستند بلکه ادعا میکردند نماینده یک حکومت واقعی هستند، این ادعا با بهرهگیری از شدتیافتن درگیریهای فرقهای در عراق و نارضایتی جامعه اهلسنت زمینه گسترش نفوذ این گروه را فراهم ساخت.
در سال ۲۰۱۱ با آغاز بحران سوریه فصل تازهای در تاریخ این گروه گشوده شد، ابوبکر البغدادی که در سال ۲۰۱۰ پس از کشتهشدن ابوعمر البغدادی به رهبری رسیده بود گروهی از نیروهای خود را به سوریه فرستاد و در آنجا شاخهای جدید به نام «جبهة النصره» ایجاد کرد، اما بهزودی اختلافات میان دو طرف آشکار شد و در سال ۲۰۱۳، البغدادی ادغام دو گروه را اعلام نمود و نام «الدولة الإسلامية في العراق والشام» (داعش) را برای سازمان خود برگزید.
این اقدام از سوی رهبری القاعده رد شد و شکاف عمیقی میان دو سازمان پدید آورد، رهبر القاعده شیخ ایمن الظواهری رسماً با این تصمیم مخالفت کرد و از داعش خواست فعالیتهای خود را به عراق محدود سازد، اما البغدادی این درخواست را نپذیرفت از اینرو شیخ ایمن الظواهری از طریق بیانیه رسمی با عنوان «هذا فراق بيني وبينك» داعش را از القاعده اخراج کرده و برائت کامل از آن اعلام نمود، پس از آن داعش بهتدریج به رقیبی جدی برای القاعده تبدیل شد، این جدایی مرحلهای مهم در تاریخ این جریانها به شمار میرود و نشان میدهد که داعش برای خود ستراتیژی و ایدئولوژی مستقلی برگزیده بود.
در جون سال ۲۰۱۴ داعش با انتشار ویدیویی از تخریب مرزهای میان سوریه و عراق خلافت را اعلام کرد و ابوبکر البغدادی خود را خلیفه مسلمانان جهان خواند، این اقدام نمادین بیانگر بلندپروازیهای این گروه بود، آنان شهرهای مهمی مانند موصل و تکریت را تصرف کردند و سرزمینی به وسعتی در حد بریتانیا را تحت کنترل خود درآوردند و در عمل خود را بهعنوان یک دولت معرفی کردند، در همین دوره داعش با ایجاد ساختارهای اداری پیچیده، نظام مالی منظم و دستگاه تبلیغاتی پیشرفته، تصویری از یک حکومت کامل ارائه میداد.
اما این مرحله دوام چندانی نداشت، تشکیل ائتلاف بینالمللی، مبارزه جدی نیروهای عراقی و سوری و مقاومت گروههای منطقهای بهتدریج این گروه را تضعیف کرد، پس از سال ۲۰۱۵، داعش بهصورت تدریجی مناطق تحت کنترل خود را از دست داد و سرانجام در سال ۲۰۱۷ با سقوط موصل و رقه خلافت اعلامشده آن عملاً پایان یافت، هرچند این گروه هنوز به فعالیتهای پراکنده خود ادامه میدهد اما هرگز نتوانسته است قدرت و جایگاه پیشین خود را بازیابد.
بررسی تاریخ داعش نشان میدهد که این پدیده محصول شرایط خاص تاریخی و سیاسی است، عواملی چون نارضایتیهای فرقهای، ضعف حکومتهای مرکزی، بحرانهای هویتی و استفاده از فناوریهای معاصر زمینهساز پیدایش این پدیده بیسابقه شدند؛ درک این عوامل نهتنها برای تحلیل گذشته اهمیت دارد بلکه برای جلوگیری از ظهور پدیدههای مشابه در آینده نیز ضروری است.