مقایسه اندیشههای داعش و خوارج:
تحلیل انحرافات مشترک در تکفیر، خشونت و اسلامستیزی
داعش به عنوان یک گروه مخرب و تکفیری، بازتولید جدیدی از اندیشههای خوارج نخستین در قرن اول هجری است. هر دو جریان با سوءبرداشت از مفاهیم اسلامی، به ویژه تکفیر مسلمانان و توجیه خشونت فرقهای، چهرهای مخدوش از اسلام ارائه کردهاند. این نوشتار هر دو گروه را در سه محور تکفیرگرایی، خشونتگرایی و انحراف از آموزههای اصیل اسلامی بررسی میکند.
در بحث تکفیرگرایی، خوارج پس از جنگ صفین با شعار «لا حکم الا لله» نه تنها خلیفه چهارم اسلام را تکفیر کردند، بلکه تمام مخالفان خود را کافر و مستحق قتل دانستند. آنان با تفسیر ظاهری و افراطی از اسلام هر مسلمانی را که مرتکب گناه کبیره میشد، کافر میپنداشتند. این اندیشه به “نظریه ارتکاب کبیره” معروف شد. داعش نیز با همین منطق، تمام مسلمانانی را که با آنها همسو نبودند؛ از شیعیان گرفته تا اهل سنت، تکفیر میکرد و قتل آنها را جایز میشمرد. این رویکرد نشان میدهد که چگونه هر دو گروه، مفهوم تکفیر را به ابزاری برای حذف فیزیکی مخالفان تبدیل کردهاند.
در حوزه خشونتگرایی، خوارج به عنوان اولین گروه در تاریخ اسلام بودند که خشونت سیستماتیک علیه سایر مسلمانان را طراحی کردند؛ آنان نه تنها در میدان جنگ، بلکه حتی به کشتار غیرنظامیان و زنان و کودکان نیز اقدام نمودند. داعش نیز با الگوگیری از همین روش، جنایات هولناکی مانند سربریدن اسرا، به بردگی گرفتن زنان و کشتار جمعی غیرنظامیان را مرتکب شد. هر دو گروه با استناد به تفسیرهای انحرافی از آیات جهاد، خشونتهای خود را توجیه میکردند، در حالی که در اسلام اصیل، قواعد دقیقی برای رعایت حقوق غیرنظامیان در جنگ وجود دارد.
خوارج با وجود ادعای پایبندی به قرآن، بسیاری از آموزههای اصلی اسلام مانند رحمت، عقلانیت و مدارا را در عمل نادیده گرفتند. پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوسلّم درباره آنها فرمودند: «آنها از دین خارج میشوند همانگونه که تیر از کمان خارج میشود» داعش نیز با وجود ادعای اجرای شریعت، بزرگترین نقضکننده اصول اخلاقی اسلام بود؛ جنایاتی مانند کشتن علمای دین و تحریف مفاهیم اسلامی، نشان داد که این گروه نه تنها نماینده اسلام نیست، بلکه دشمن اصلی ارزشهای اسلامی است.
در نهایت، میتوان گفت هم خوارج و هم داعش، با تفسیرهای انحرافی از متون دینی، نهتنها به اسلام آسیب زدند بلکه بشریت را متضرر نمودند. شناخت این موارد تاریخی به ما کمک میکند تا بهتر بتوانیم با چنین جریانهای فکری مقابله کنیم.
نقد مبانی کلامی و فقهی داعش:
۱: داعش و تحریف مفهوم جهاد و سوءاستفاده از آن برای توجیه ترور
داعش با تحریف آشکار مفهوم مقدس جهاد در اسلام، نه تنها به این دین الهی خیانت کرده، بلکه چهرهای زشت و غیرانسانی از این فریضه الهی ارائه داده است. جهاد که در اسلام بر پایه اصول عدالت، دفاع از مظلوم و رعایت حقوق بشر استوار است، توسط این گروه تکفیری به ابزاری برای کشتار بیگناهان، ترور مخالفان و گسترش وحشت تبدیل شده است. این تحریف بزرگ دقیقاً همان روشی است که خوارج در صدر اسلام به کار بردند و امروز داعش به عنوان بازماندگان فکری آنان، همان مسیر انحرافی را ادامه میدهد.
در متون اصیل اسلامی، جهاد شرایط و محدودیتهای دقیقی دارد که داعش عمداً آنها را نادیده میگیرد. اسلام عزیز به پیروان خود در مورد جهاد و مبارزه با باطل به صراحت میگوید: «لا تَغُلّوا وَلا تَغْدِرُوا وَلا تُمَثِّلُوا وَلا تَقْتُلُوا وَلِیداً» (زیادهروی نکنید، خیانت نکنید، مُثله نکنید و کودکان را نکشید) اما داعش با زیر پا گذاشتن تمام این دستورات اسلامی و انسانی، به راحتی به کشتار کودکان، زنان و غیرنظامیان دست میزند و این جنایات را با افتخار منتشر میکند. این رفتار وحشیانه نه تنها جهاد نیست، بلکه نقض آشکار تمام موازین اسلامی است.
فقهای بزرگ همه مذاهب، جهاد را تنها در شرایط خاص و با رعایت دقیق اخلاق جنگ در اسلام جایز دانستهاند. امام ابوحنیفه رحمهالله تأکید کرده که جهاد تنها برای دفاع از سرزمینهای اسلامی یا به دستور امام عادل مشروع است. اما داعش بدون هیچ مشروعیتی، خود را محق میداند که در هر نقطه از جهان به نام جهاد کشتار کند. این همان اندیشه انحرافی خوارج است که خود را بالاتر از هر خلیفه در جامعه اسلامی میدانستند و هر کس که با آنها مخالف بود، او را مستحق کشتن میپنداشتند.
داعش با سوءاستفاده از برخی آیات قرآن کریم که مربوط به شرایط خاص جنگ در صدر اسلام است، میخواهد جنایات خود را توجیه کند. اما علمای راستین اسلام بارها تأکید کردهاند که این آیات باید در چارچوب تاریخی و با توجه به اصول کلی اسلام تفسیر شوند. کشتن انسانهای بیگناه، تخریب اماکن مقدس و ایجاد رعب و وحشت در میان مردم (که از ویژگیهای بارز داعشیهای خوارجمسلک است) در هیچ مکتب اسلامی قابل قبول نیست. حتی در شرایط سخت جنگ، اسلام کشتن غیرنظامیان، تخریب اماکن عمومی و آزار حیوانات را ممنوع کرده است.
این گروه تکفیری و افراطی به بهانه اجرای شریعت، در واقع بزرگترین خیانت را به اسلام کرده است. آنها نه مجتهدند و نه عالم دینی، بلکه گروهی بیسواد و متحجر هستند که با خواندن چند کتاب، خود را صاحبفتوا میپندارند. علمای بزرگ اهل سنت و مفتیان جهان بارها تأکید کردهاند که داعش هیچ ارتباطی با اسلام ندارد و اعمال آنها جنایت است. همانطور که خوارج در تاریخ اسلام به عنوان منحرفان شناخته شدند، داعش نیز در عصر حاضر به عنوان گروهی منحرف و ضد اسلام معرفی میشود.
در پایان باید تأکید کرد که جهاد واقعی در اسلام، جهادی است که برای دفاع از حق و عدالت انجام میشود، نه برای کشتار بیرویه و ایجاد فتنه در زمین. داعش با تحریف این مفهوم بلند، نه تنها خدمتی به اسلام نکرده، بلکه بزرگترین ضربه را به چهره اسلام زده است. مسلمانان جهان باید هوشیار باشند و بدانند که این گروه خونریز، همانند خوارج محکوم به نابودی است و اسلام راستین که دین رحمت و عدالت است، هرگز چنین اعمال وحشیانهای را تأیید نمیکند.
