خیانت متحدان؛ دوستان دیروز، دشمنان امروز
گروه افراطی داعش در دوران اوج قدرت خود، از شبکهای از حامیان منطقهای و بینالمللی برخوردار بود که مانند ستونهای یک خیمه، ساختار این گروه را سر پا نگهداشته بودند. اما زمانی که جهت باد تغییر کرد -یعنی هنگامی که جنگجویان وحشی داعش خشونتها و اقدامات دهشتناک خود را آغاز کردند- همین ستونها یکی پس از دیگری فرو ریختند.
کشورهایی که روزی مسیرهای امن، منابع مالی و پشتوانههای ایدیالوژیک برای داعش فراهم میکردند، بهتدریج دروازههای حمایت خود را بستند. این تغییر ناگهانی موضع حامیان و متحدان، ضربهای مرگبار به موجودیت داعش وارد کرد؛ ضربهای که شاید حتی ویرانگرتر از هر حمله نظامی بود.
ترکیه بهعنوان مهمترین مسیر انتقال نیروها و منابع به داعش، نقش دوگانهای ایفا میکرد. بین سالهای ۲۰۱۴ تا ۲۰۱۶، مرزهای این کشور به روی هزاران جنگجوی خارجی باز بود و کلینیکهای ترکیه زخمیهای داعش را مداوا میکردند. اما پس از حملات تروریستی داعش در استانبول و آنقره و تحت فشارهای روزافزون غرب، دولت اردوغان ناگهان سیاست خود را تغییر داد. بستن مرزها و اجرای عملیات نظامی در شمال سوریه، شریان حیاتی داعش را قطع کرد.
قطر نیز که روزگاری از طریق شبکههای مالی خود با داعش همکاری میکرد، تحت فشارهای بینالمللی ناچار به تغییر مسیر شد. بانکهای قطری که زمانی میلیونها دالر به حساب سرکردگان داعش حواله میکردند، ناگهان فعالیت خود را متوقف کردند. این قطع ناگهانی منابع مالی، بحران عمیق و گستردهای را در ساختار اقتصادی داعش بهوجود آورد.
حقوق جنگجویان خارجی که پیشتر بهطور منظم پرداخت میشد، گاهی تا شش ماه به تأخیر میافتاد و همین عامل باعث فرار گسترده جنگجویان شد. نیروهایی که تنها بهخاطر پول و ثروت گرد هم آمده بودند و حاضر بودند برای پول آدم بکشند یا کشته شوند، وقتی این منابع مادی و شریان اصلی هدفشان قطع شد، طبیعی بود که فرار را بر قرار ترجیح دهند؛ چرا که آنان به چیزی جز پول وفادار نبودند و نه باور داشتند و نه عقیده.
عربستان سعودی اما شاید پیچیدهترین رابطه را با داعش داشت. این کشور که از قدرت گرفتن داعش هراس داشت، بهتدریج حمایت خود را کاهش داد. زمانیکه داعش منافع سعودی را در عراق و سوریه هدف گرفت، ریاض رسماً این گروه را سازمانی تروریستی اعلام کرد. این تغییر موضع، شکافی عمیق در پایههای ایدیالوژیک داعش ایجاد کرد؛ چرا که بسیاری از علمای مذهبی وابسته به عربستان، فتواهای صریح علیه داعش صادر کردند.
در نهایت، آمریکا و متحدان غربیاش که در ابتدا با سیاست «مهار کنترلشده» به داعش اجازه رشد داده بودند، زمانیکه این گروه از خطوط قرمز عبور کرد، بهطور جدی وارد عمل شدند. تشکیل ائتلاف جهانی و حملات گسترده هوایی، آخرین میخ را بر تابوت داعش کوبید. تحلیلگران معتقدند اگر این تغییر موضعها بهطور همزمان صورت نمیگرفت، شاید داعش میتوانست برای سالها به حیات خود ادامه دهد.
گروه داعش برای حامیان خود چیزی جز یک مهره در یک بازی بزرگ جیوپولیتیکی نبود؛ مهرهای که وقتی از کنترل خارج شد، قربانی شد. سرنوشت داعش برای تمامی گروههایی که تصور میکنند میتوانند با اتکا بر حمایت قدرتهای بزرگ به اهداف خود برسند، درسی عبرتآموز بود؛ بیآنکه بدانند این حمایتها همیشه مشروط و موقتی است.