غزوات رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌وسلّم و درس‌های گرفته‌شده از آن‌ها! بخش بیستم

حکمت نزول فرشتگان:
برخی ممکن است بپرسند که چرا پروردگار متعال یاری مؤمنان را به دست فرشتگان انجام داد، در حالی که می‌توانست همین گروه کوچک مسلمانان را بدون کمک فرشتگان بر لشکر عظیم کفار پیروز کند؟
پاسخ این‌ست که نزول فرشتگان برای آرامش و اطمینان قلب مسلمانان بود. در واقع، حکمت اصلی این بود که مسلمانان با دیدن فرشتگان، دل‌های‌شان آرامش یابد زیرا انسان به ظاهر امور می‌نگرد؛ اگر ظاهر قوی باشد، قلب وی نیز مطمئن می‌شود و با شجاعت به مقابله با دشمن می‌پردازد. هرچند صحابه کرام از ترس و نگرانی کاملا مطمئن نبودند اما طبیعت بشری اقتضای خود را دارد و تنها پیامبران می‌توانند به‌طور کامل از طبیعت بشری فراتر روند و به ملکوت پیوند خورند.

این حکمت را خداوند متعال در آیه زیر بیان کرده است که:
“وَمَا جَعَلَهُ الله إِلَّا بُشْرَى لَكُمْ وَلِتَطْمَئِنَّ قُلُوبُكُمْ بِهِ وَمَا النَّصْرُ إِلَّا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ الْعَزِيزِ الْحَكِيمِ” (آل‌عمران: ۱۲۶)
ترجمه: خداوند این یاری را فقط به عنوان بشارتی برای شما قرار داد تا دل‌های‌تان آرامش یابد و پیروزی تنها از سوی خدای توانا و حکیم است.

از این آیه، درس مهمی برای مؤمنان حاصل می‌شود که باید از اسباب و وسایل استفاده کرد و آنها را به‌کار گرفت اما نباید به‌طور کامل به آنها تکیه کرد. منبع واقعی نصرت تنها خداوند متعال است؛ از همین‌رو نباید اسباب را کاملاً کنار گذاشت و تنها به یاری خداوند اکتفا کرد (که این را “توکّلِ ظاهری” می‌گویند، نه توکل واقعی). و نه باید تمام اعتماد را به اسباب سپرد و فراموش کرد که اگر یاری خداوند نباشد، اسباب هیچ ارزشی ندارند.

در عصر حاضر، تفکیک بین این دو مفهوم به نظر من بسیار حیاتی است؛ برخی به بهانه توکل، دچار سهل‌انگاری شده و از آمادگی در برابر دشمن غافل می‌شوند و برخی دیگر چنان درگیر اسباب مادی می‌شوند که از نصرت معنوی خداوند غافل می‌مانند. اما گروه میانه‌رو که بین این دو تعادل برقرار می‌کنند، همان‌ها هستند که موفق می‌شوند.

برخی با استناد به آیات، نزول فرشتگان را صرفاً یک تقویت معنوی تفسیر می‌کنند و می‌گویند فرشتگان به‌صورت فیزیکی نازل نشدند، بلکه خداوند به مؤمنان قوت قلب بخشید و آن را به زبان فرشتگان بیان کرد. اما این نظریه درست نیست زیرا در آیات، تعداد مشخصی از فرشتگان ذکر شده (مانند سه هزار یا پنج هزار) و همچنین در احادیث، حضور جبرئیل علیه‌السلام به‌وضوح بیان شده است که همه نشان‌دهنده نزول واقعی فرشتگان است.

یکی دیگر از حکمت‌های نزول فرشتگان، ایجاد ترس در دل کفار بود. وقتی کافران چهره‌های ناشناخته‌ای را در صفوف مسلمانان دیدند که با آنها می‌جنگند، دچار وحشت شدند و همین ترس باعث شکست آن‌ها شد.

نکته علمی:
خداوند متعال در سه آیه مختلف به نزول فرشتگان اشاره کرده است؛ اول در سوره آل عمران دو آیه وجود دارد که یکی درباره نزول سه هزار فرشته و دیگری درباره پنج هزار فرشته بحث می‌کند. دوم در سوره انفال که تنها به نزول هزار فرشته اشاره شده است.

مفسران در جمع‌بندی این آیات می‌گویند خداوند ابتدا یاری را با هزار فرشته آغاز کرد، سپس آن را به سه هزار افزایش داد و در نهایت به پنج هزار رساند. این تفسیر با آیه سوره انفال تأیید می‌شود که: {إِذْ تَسْتَغِيثُونَ رَبَّكُمْ فَاسْتَجَابَ لَكُمْ أَنِّي مُمِدُّكُمْ بِأَلْفٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ مُرْدِفِينَ}
ترجمه: هنگامی که از پروردگارتان یاری خواستید، او دعای شما را اجابت کرد که من شما را با هزار فرشته که پشت‌سر هم می‌آیند، یاری می‌کنم.
کلمه‌ی مردفین به این معناست که ابتدا هزار فرشته آمدند، سپس هزار دیگر و به‌همین ترتیب تا تعداد به پنج هزار رسید.