عقاید اباضیه:
طبیعی است که این گروه مانند سایر گروهها در برخی مسائل از عقیده صحیح منحرف میشوند زیرا آنها از راه اهل سنت و جماعت فاصله گرفته و به تحریف روی آوردهاند؛ همچنین ممکن است در برخی مسائل فقهی نظریات درستی داشته باشند؛ همانطوری که در مسائل اعتقادی برخی دیدگاههای درست و برخی نادرست دارند.
در بخش قبلی بررسی شد که اباضیه یکی از فرقههای اعتقادی خوارج است، اکنون میخواهیم درباره عقاید اباضیه توضیحی مختصر ارائه دهیم و مشخص کنیم که در چه مواردی با حق همسو هستند و در کجا از حقیقت منحرف شدهاند.
۱- در مورد صفات الله متعال:
اباضیه در این مسئله به دو گروه تقسیم شدهاند، گروه اول: صفات الهی را بهطور کامل انکار میکنند تا خود را از تشبیه (شباهت دادن الله به مخلوق) نگهدارند.
گروه دوم: صفات را با ذات یکی میدانند، یعنی میگویند: الله به ذات خود عالم، قادر و سمیع است و برای الله متعال اثبات ید، سمع و سایر صفات را نمیپذیرند، این دیدگاه در حقیقت نوعی انکار صفات است اما آن را به نحوی آنان بیان میدارند که گویی از تشبیه پرهیز میکنند، الورجلانی از علمای مشهور اباضیه در برابر کسانی که صفات را اثبات میکنند واکنش شدیدی نشان داده و آنان را به بتپرستان تشبیه کرده است.
۲- انکار از رؤیت الله متعال:
اباضیه معتقدند که الله متعال دیده نمیشود زیرا از نظر آنان این امر عقلاً محال است، برای اثبات این باور خود به آیات زیر استناد میکنند: “لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصَارُ وَهُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصَارَ” (الأنعام: ۱۰۳)
این آیه را به روش معتزله تأویل کردهاند.
همچنین، به این آیه نیز استناد میکنند:
“قَالَ رَبِّ أَرِنِي أَنْظُرْ إِلَيْكَ قَالَ لَنْ تَرَانِي وَلَكِنِ انْظُرْ إِلَى الْجَبَلِ فَإِنِ اسْتَقَرَّ مَكَانَهُ فَسَوْفَ تَرَانِي” (الأعراف: ۱۴۳).
اما حقیقت این است که این استدلالها نادرست هستند:
آیه “لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصَارُ” نفی مطلق رؤیت نیست، بلکه به این معناست که انسان نمیتواند الله متعال را بهطور کامل احاطه و درک کند.
آیه “لَنْ تَرَانِي” مربوط به دنیای کنونی است، در حالی که الله متعال امکان رؤیت را مشروط به ثابت ماندن کوه کرده که این خود جواز رؤیت را ثابت میکند.
۳- اعتقاد به مخلوق بودن قرآن:
برخی از علمای اباضیه مانند ابن جُمیع و الورجلانی فتوا دادهاند که اگر کسی مخلوق بودن قرآن را انکار کند از اباضیه نیست اما عقیده اهل سنت و جماعت این است که قرآن کلام الله متعال است و مخلوق نیست، چنانکه امام احمد بن حنبل (رحمهالله) نیز بر این تأکید کرده است، البته برخی علمای اباضیه مانند ابوالنضر العمانی و صاحب کتاب الأدیان نظریه مخلوق بودن قرآن را رد کردهاند.
۴- مسئله تقدیر (قدر):
اباضیه در مسئله تقدیر (قدر) با اهل سنت موافقاند.
۵- عذاب قبر:
در این زمینه، اباضیه اختلاف نظر دارند:
گروهی از آنان همانند سایر خوارج عذاب قبر را انکار میکنند، گروهی دیگر عذاب قبر را میپذیرند، اما عقیده اهل سنت و جماعت این است که عذاب قبر حق است و دلایل آن از قرآن و حدیث موجود است.
۶- ایمان به بهشت، جهنم، حوض کوثر و ملائکه:
اباضیه عقیده دارند که بهشت و جهنم هماکنون موجودند، حوض کوثر در روز قیامت وجود خواهد داشت، ایمان به ملائکه و کتب آسمانی نیز دارند.
۷- شفاعت:
اباضیه به شفاعت معتقدند، اما فقط برای پرهیزگاران نه برای گناهکاران مؤمن، اما عقیده اهل سنت و جماعت این است که رسولالله (صلیاللهعلیهوسلم) برای مؤمنان شفاعت خواهد کرد تا از ورود آنان به جهنم جلوگیری کند یا آنان را از جهنم خارج سازد.
۸- میزان (ترازوی اعمال در قیامت):
اباضیه آن ترازو را که در روز قیامت اعمال انسان را میسنجد، انکار میکنند، آنان معتقدند که الله متعال فقط نیتها و اعمال را جدا خواهد کرد اما وجود یک ترازوی واقعی را قبول ندارند در حالی که این دیدگاه مخالف قرآن و حدیث است.
۹- تقیه:
برخلاف سایر خوارج؛ اباضیه تقیه را جایز میدانند.
