اول: خوارج
زمینه تاریخی پیدایش خوارج
هیچ انحرافی بدون دلیل و عاملی نیست، هر انحرافی پیش‌زمینه‌های دارد که سبب ایجاد آن انحراف میشود، خوارج نیز از این قانون مستثنا نیستند، آنان از دل یک نبرد بیرون آمدند، برای فهم اینکه چگونه گروهی از یاران علی بن ابی‌طالب -رضی‌الله‌عنه- شمشیر بر روی همان کسی کشیدند که دیروز در رکابش می‌جنگیدند؛ باید به سال سی‌وششم هجری بازگشت؛ به صفین، به لحظه‌ای که هر دو طرف بر صلح و تعیین حکم موافقت کردند.
مسلمانان از خلافت ابوبکر صدیق -رضی‌الله‌عنه- تا سال نخست خلافت عثمان -رضی‌الله‌عنه یکدست و متحد بودند؛ بدون نزاع و درگیری اما در اواخر خلافت حضرت عثمان رضی الله عنه حوادثی رخ داد که موجب تشتت و از هم‌گسیختگی شد، دسته‌ای از اوباش و ظالمان شوریدند و حضرت عثمان رضی الله عنه را به شهادت رساندند، در پی این حادثه مسلمین از هم پاشیدند،
سپس در جنگ صفین مسلمانان رو در روی هم قرار گرفتند و در نهایت پس از رایزنی دو طرف به صلح راضی شدند، برای اجرای صلح دو داور و حَکم برگزیدند؛ اما خوارج علیه حضرت علی رضی الله عنه قیام کرده و از وی کناره گرفتند، از مسلمانان جدا شدند و به مکانی به نام «حروراء» رفتند.
امیرالمؤمنین حضرت علی -رضی‌الله‌عنه- با آنان وارد نبرد نشد و گفت: وظیفه داریم تا زمانی که خون و مال مسلمین را حلال و مباح ندانند حق فیء آنان را بپردازیم و مانع ورودشان به مساجد نشویم، اما آنان عبدالله بن خباب را به قتل رسانیدند و بر چهارپایان مسلمین یورش بردند، حضرت علی رضی الله عنه گفت: اینان همان گروهی‌اند که رسول الله ﷺ در موردشان فرموده است: «یکی از شما نماز و روزه و قرائت قرآن خود را در مقابل نماز، روزه و قرائت آنان ناچیز می‌شمارد، قرآن می‌خوانند و از گلویشان پایین نمی‌رود، همانند تیر که از کمان خارج می‌گردد از دین خارج می‌شوند. در میانشان شخصی است با دستی معلول و کوتاه که بر آن گوشتی برآمده و بر آن مقدار اندکی مو است». در روایتی دیگر آمده است: «مسلمانان را می‌کشند و به بت‌پرستان کاری ندارند». حضرت علی -رضی‌الله‌عنه- به مردم سخنرانی نمود و آنچه از پیامبر ﷺ شنیده بود، برایشان بازگو کرد و گفت: این افراد همانان‌اند؛ خون‌های مردم را ریختند و بر چارپایان آنها یورش بردند؛ لذا با آنان وارد جنگ شد، بعد از تلاش فراوان که نزدیک بود بی‌نتیجه بماند، علامت فرد مذکور را در میان کشته‌شدگان یافت و سپاس الهی را به جای آورد.
عامل نخستین بدعت خوارج برداشت اشتباه آنان از قرآن کریم بود، آنها قصد تعارض با قرآن را نداشتند؛ اما مفهومی را استنباط کردند که قرآن بر آن دلالت نداشت، در نتیجه تصور کردند که کافر دانستن مرتکب گناهان کبیره واجب است، می‌گفتند: مؤمن به کسی گویند که نیکوکار و متقی باشد، پس کسی که این مشخصات را ندارد کافر و جاودانه در آتش است. سپس گفتند: عثمان و علی -رضی‌الله‌عنهما- و هر کس که با آنان موالات و دوستی ورزد مؤمن نیست؛ زیرا آنان بر خلاف حکم الهی حکم کردند.
در نتیجه بدعت آنان دارای دو مقدمه بود؛ نخست: هر کس با عمل یا نظریه‌ای نادرست با قرآن مخالفت ورزد کافر است، دوم: عثمان و علی و دوستداران آنها کافرند.
از این رو نباید مسلمانان را به سبب ارتکاب گناهان و لغزش‌ها تکفیر نمود؛ چرا که اولین بدعت در اسلام پیدایش بدعت تکفیر بود که با آن مسلمانان را کافر خواندند و ریختن خون و ربودن مال مردم را روا دانستند.
احادیث فراوانی از رسول اکرم ﷺ در مذمت آنان و امر به جنگ با آنان به ثبوت رسیده است، امام احمد -رحمه‌الله- می‌گوید: این روایت با ده سند علیه آنان وارد است، امام مسلم -رحمه‌الله- آن را در کتاب خویش آورده و امام بخاری -رحمه‌الله- بخشی از آن را روایت کرده است. خوارج با وجودی که قصد پیروی از قرآن را داشته‌اند، مورد مذمت و نکوهش قرار گرفتند، حال درباره آنان که بدعتشان با قرآن در تعارض است و از قرآن روی گردانند چه باید گفت؟
زمینه‌ی پیدایش خوارج را اگر بخواهیم در یک جمله خلاصه کنیم: آنان از یک بحران سیاسی زاده شدند اما با یک انحراف عقیدتی شکل گرفتند، بحران جنگ صفین بود، انحراف این باور بود که «حکمیت» کفر است و هر کس مرتکب گناه کبیره شود کافر میشود، این باور در دل مردمی شکل گرفت که اهل عبادت بودند اما از فقه و فهم دین بی‌بهره.
حضرت علی -رضی‌الله‌عنه- با آنان با مدارا رفتار کرد، استدلال آورد، برای مناظره نماینده فرستاد اما آنان بر جهل خود اصرار ورزیدند.