بنیادهای فکری داعش
۲- خلافت خودخوانده
یکی از مهم‌ترین بنیادهای فکری داعش که این گروه را از بسیاری از جنبش‌های جهادی دیگر متمایز می‌سازد، ادعای تشکیل «خلافت اسلامی» و معرفی ابوبکر البغدادی به‌عنوان خلیفۀ مسلمانان جهان است. داعش در ۲۹ جون سال ۲۰۱۴ میلادی، رسماً تأسیس «خلافت» خود را اعلام کرد و از تمام مسلمانان جهان خواست تا با آن بیعت کنند. هرچند این اقدام در ظاهر با آرزوی دیرینۀ مسلمانان برای احیای دوبارۀ نظام خلافت پیوند داشت اما در عمل با برداشت کاملاً تحریف‌شده‌ای از مفهوم حکومت اسلامی همراه بود که به ابزاری برای توجیه خشونت گسترده و تکفیر مخالفان تبدیل شد.
از دیدگاه داعش، خلافت نظام سیاسی‌ای نیست که بر شورا و اجماع امت استوار باشد بلکه حکومتی است که از طریق غلبۀ نظامی و تصرف سرزمین‌ها به‌دست می‌آید. آن‌ها باور دارند هرکسی که منطقه‌ای را تحت سلطۀ خود درآورد و در آن، شریعت را مطابق تفسیر خشونت‌آمیز خویش تطبیق کند، خلیفۀ مشروع به‌شمار می‌رود و اطاعت از او بر تمام مسلمانان واجب است. بغدادی نیز در جریان سخنرانی مشهور خود در مسجد نوری شهر موصل، همین ادعا را مطرح کرد، خود را امیرالمؤمنین و خلیفۀ رسول‌الله صلی‌الله‌علیه‌وسلم خواند و از تمام گروه‌های جهادی خواست با او بیعت کنند. اما این ادعا از چندین جهت با بنیادهای خلافت اسلامی تفاوت عمیق دارد و هیچ‌یک از شرایط و اصول فقهی خلافت در آن رعایت نشده است.
نخستین و مهم‌ترین انتقاد مسئلۀ «شورا و بیعت» است. بر اساس دیدگاه سیاسی اهل‌السنت والجماعت، خلافت بدون شورا و بیعت اهل حل و عقد، مشروعیت پیدا نمی‌کند. صرف غلبۀ نظامی در یک محدودۀ جغرافیایی، هرگز نمی‌تواند خلافت شرعی بر تمام امت اسلامی را به‌وجود آورد. داعش در حالی بغدادی را به‌عنوان خلیفه معرفی کرد که هیچ نهاد اسلامی و هیچ مجمع علمی‌ای این خلافت را به‌رسمیت نشناخته بود. بیعت با او تنها از سوی اعضای داعش و شماری از نظامیان پیشین ارتش عراق صورت گرفته بود که پس از انحلال ارتش، بی‌کار شده و بعداً به داعش پیوسته بودند. چنین بیعت محدود و فاقد نمایندگی عمومی مسلمانان، هرگز نمی‌تواند مشروعیت یک خلافت جهانی را تضمین کند.
انتقاد دوم این است که بغدادی شرایط تعیین‌شده برای خلیفه را نداشت. فقهای اهل‌سنت برای خلیفه شرایطی را تعیین کرده‌اند از جمله عدالت، علم، شایستگی، شجاعت و نسب قریشی. دربارۀ توانایی علمی بغدادی، شیخ ابوعبدالله محمد منصور که خود از استادان بغدادی بود و رهبری یکی از گروه‌های جهادی عراق را نیز بر عهده داشت، در کتاب خود می‌نویسد: «من گواهی می‌دهم که او حافظۀ ضعیف، اخلاق بد، نادانی و پیروی از خواسته‌های نفسانی داشت.» وی می‌افزاید که هیچ کتاب علمی از بغدادی چاپ نشده و او در طول زندگی خود هیچ نوشته یا اثر علمی‌ای از خود به‌جا نگذاشته است.
انتقاد سوم، نبود اجماع امت دربارۀ خلافت بغدادی است. هیچ دولت اسلامی و هیچ نهاد رسمی دینی، خلافت بغدادی را به‌رسمیت نشناخت. شورای علمای الازهر مصر، مجمع فقهی سازمان همکاری اسلامی، گروه‌های جهادی دیگر و نهادهای معتبر دینی این خلافت را باطل اعلام کردند و ادعای آن را بی‌جا و بی‌اساس دانستند. شیخ محمد فیضازی، عالم مراکشی، دربارۀ پذیرفته‌نشدن خلیفۀ خودخواندۀ داعش از سوی مردم و بیعت‌نکردن با او، این پرسش را مطرح می‌کند: «چه کسی بغدادی را خلیفۀ بیش از یک میلیارد مسلمان تعیین کرده است؟»
وی با استناد به سخن حضرت عمر بن خطاب رضی‌الله‌عنه که فرموده‌اند: «هرکسی بدون مشوره با مسلمانان، با شخصی بیعت کند، اطاعت از او لازم نیست» تأکید می‌کند که خلافت باید از راه اجماع دولت‌های اسلامی و علمای اسلام به‌وجود آید، نه از طریق زور و غلبۀ نظامی.
نکتۀ قابل توجه این است که داعش در انتقاد از گروه‌های اسلامی دیگر، آن‌ها را به‌دلیل تشکیل‌ندادن خلافت یا بیعت‌نکردن با خلیفه، مرتد و کافر می‌خواند اما خود برای توجیه خلافتش به نظریۀ فقهی «تغلّب» (غلبۀ نظامی) استناد می‌کند. این نظریه از سوی فقها در شرایط خاصی مطرح شده است اما سلطه و غلبه بر یک منطقه، هرگز به‌معنای تسلط بر تمام جهان اسلام نیست و به‌عنوان یک اصل عمومی برای تشکیل خلافت نیز پذیرفته نشده است. از همین‌رو ادعای خلافت داعش نه‌تنها با مشکلات جدی فقهی و مبانی اهل‌سنت روبه‌رو است، بلکه به ابزاری برای تکفیر مخالفان و مشروع جلوه‌دادن اقدامات خشونت‌آمیز این گروه نیز تبدیل شده است.
برخی از نشریات با اشاره به حضور نظامیان پیشین حزب بعث در ساختار خلافت خودخواندۀ داعش، آشکار می‌سازند که در بلندترین مقام‌های این خلافت شمار زیادی از افرادی حضور داشتند که پیش از آن در یک نظام سکولار وظایفی را بر عهده داشتند. این حقیقت نشان می‌دهد که خلافت داعش، به‌جای آن‌که نظامی مبتنی بر شریعت باشد، تا اندازۀ زیادی از ساختارهای سیاسی رژیم‌های دست‌نشانده اقتباس شده بود.