نگاهی به فرامین عالیقدر امیرالمؤمنین حفظه‌الله و آثار اجتماعی آن‌ها

ایوب خلیل

پیش از هر چیز وجود اصل اطاعت برای یک نظام و حرکت، امری ضروری است. مسلمان باید خود را در چارچوب اطاعت از یک امیر شرعی ببیند زیرا این موضوع دارای بُعد معنوی و اعتقادی است. از دیدگاه فقه اسلامی، اطاعت از امیر در امور معروف و مشروع لازم است. الله متعال می‌فرماید: ﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ﴾ (سورۀ نساء، آیۀ ۵۹)
ترجمه: ای کسانی که ایمان آورده‌اید! از الله متعال اطاعت کنید، از پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وسلم اطاعت نمایید و از صاحبان امر و زمامداران خویش نیز فرمان ببرید.

اطاعت از رهبری واحد میان جوامع و افراد اعتماد ایجاد می‌کند، روند تصمیم‌گیری را سامان می‌بخشد، تقسیم مسؤولیت‌ها را روشن می‌سازد و از گسترش اختلافات جلوگیری می‌کند. بر همین اساس، قدرت یک نظام یا نیروی مبارزاتی تنها در امکانات مادی و توانایی فیزیکی آن خلاصه نمی‌شود بلکه در انسجام فکری، نظم تشکیلاتی و موضع‌گیری متحدانه (اطاعت) در راستای تحقق هدف مشترک نیز نهفته است.

یکی از اصول اساسی مبارزۀ امارت اسلامی و رازهای مهم موفقیت آن نیز در همین اصل نهفته است. رهبری واحد، اطاعت منظم، پایداری در برابر دشواری‌ها و مهار خواسته‌های فردی در راستای هدف مشترک، اصولی‌اند که برای هر نظام و حرکت منظم اساس ثبات، انسجام و تداوم را تشکیل می‌دهند زیرا تشکیلات فاقد اطاعت در برابر اختلافات آسیب‌پذیر می‌شوند و نبود اتحاد، نیروی مبارزه و مسیر آن را از بین می‌برد.

اطاعت روح تشکیلات، رهبری واحد محور انسجام، و ثبات از عوامل مهم تداوم موفقیت است. حرکتی که به این اصول پایبند باشد توانایی حفظ وحدت خویش را در برابر اختلافات و مشکلات به دست می‌آورد. از همین‌رو تمام تشکیلات امارت در اصل از رهبری و فرماندهی یک امیر پیروی می‌کنند. اطاعت مشروع از رهبری اسلامی برای تأمین نظم دینی و اجتماعی اهمیت دارد اما حدود و چارچوب اطاعت، تابع شریعت است.

در نظام اسلامی فرامین، احکام و رهنمودهای رهبری عالی‌قدر تنها ارزش اداری و تشکیلاتی ندارند بلکه از ابزارهای مهم تأمین نظم اجتماعی، تطبیق شریعت، برقراری عدالت و حفاظت از مصالح عمومی نیز به شمار می‌روند. از دیدگاه فقه اسلامی فرامین و تصمیم‌های اجرایی و اداری زعیم امارت اسلامی باید بر رعایت مبانی قرآن کریم، سنت نبوی، اصول شرعی و مصالح عمومی مردم استوار باشند.

فرامین، توصیه‌ها و احکام صادرشده از سوی عالی‌قدر امیرالمؤمنین شیخ‌الاسلام حفظه‌الله نیز در چارچوب همین ساختار نظامی و اداری با هدف اصلاح جامعه، تنظیم امور دولتی، تقویت ارزش‌های شرعی و جلوگیری از برخی مشکلات اجتماعی صادر شده‌اند. از میان این فرامین، چند مورد مهم که مبانی شرعی و پیامدهای مثبت آن‌ها با اصول روشن شریعت اسلامی پیوند دارد و در صورت تطبیق درست می‌توانند در اصلاح جامعه و حفاظت از حقوق مردم نقش مهمی ایفا کنند، قرار ذیل‌اند:

فرمان دربارۀ حقوق شرعی زنان

در تاریخ ۱۲ قوس سال ۱۴۰۰ هجری شمسی فرمان ویژه‌ای دربارۀ حقوق زنان صادر شد. در این فرمان موضوعاتی چون رضایت زن در عقد نکاح، حق میراث، اختیار بیوه در ازدواج مجدد، حق مهر و جلوگیری از اعمال زور و اجبار در برابر زنان گنجانیده شده است.

اهمیت شرعی این فرمان در آن است که اسلام زن را وسیلۀ تملک و معاملۀ دیگران نمی‌داند بلکه او را برخوردار از حقوق مستقل شرعی می‌شناسد. الله متعال می‌فرماید: ﴿وَلِلرِّجَالِ نَصِيبٌ مِمَّا اكْتَسَبُوا وَلِلنِّسَاءِ نَصِيبٌ مِمَّا اكْتَسَبْنَ﴾ (سورۀ نساء، آیۀ ۳۲)
ترجمه: مردان از آنچه به دست آورده‌اند، بهره‌ای دارند و زنان نیز از آنچه به دست آورده‌اند، بهره‌ای دارند.
پیامد: این فرمان مبنای مهم شرعی و حقوقی برای جلوگیری از ازدواج‌های اجباری، حفاظت از حقوق میراث زنان و کاهش اختلافات خانوادگی فراهم می‌سازد.

فرامین مربوط به جلوگیری از غصب زمین‌ها و بازگرداندن املاک غصب‌شده

اقدامات حقوقی و فرامین مربوط به جلوگیری از غصب زمین‌های دولتی و شخصی و استرداد زمین‌های غصب‌شده از موضوعات مهم عدالت اجتماعی به شمار می‌روند. در شریعت اسلامی تصرف ناحق در مال دیگران حرام است. از رسول‌الله صلی‌الله علیه وسلم روایتی نقل شده است که:
«عَنْ سَعِيدِ بْنِ زَيْدٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمَا: أَنَّ رَسُولَ اللهِ ﷺ قَالَ: مَنِ اقْتَطَعَ شِبْرًا مِنَ الْأَرْضِ ظُلْمًا طَوَّقَهُ اللهُ إِيَّاهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مِنْ سَبْعِ أَرَضِينَ». مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ.

از سعید بن زید رضی‌الله‌عنهما روایت است که رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌وسلم فرمودند: هرکس به اندازۀ یک وجب از زمین را به‌صورت ظالمانه و ناحق غصب کند، الله متعال در روز قیامت همان زمین غصب‌شده را از هفت طبقۀ زمین به‌صورت طوقی بر گردن او می‌اندازد. در این حدیث دربارۀ غصب زمین‌های مردم و تضییع حقوق مالکیت آنان، وعید شدید الهی بیان شده است هرچند مقدار زمین غصب‌شده تنها به اندازۀ یک وجب باشد.

پیامد: از زمان فتح، بیش از چهار میلیون جریب زمین استرداد شده است. جلوگیری از تجاوزات زمین‌خواران و زورمندان، اعادۀ حقوق مظلومان، حفاظت از دارایی‌های دولتی و کاهش منازعات حقوقی میان مردم از مهم‌ترین پیامدهای این اقدامات به شمار می‌روند.

احکام مربوط به برخورد نیک با زندانیان و اصول قانونی بازداشت

رهنمودهای مربوط به رفتار انسانی و شرعی با زندانیان، صلاحیت بازداشت افراد مظنون و جلوگیری از مجازات اشخاص بدون حکم محکمه از موضوعات مهم نظام عدلی به شمار می‌روند.

اسلام به کرامت انسانی و اصل عدالت اهمیت ویژه‌ای قائل است. الله متعال می‌فرماید: ﴿إِنَّ اللهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسَانِ﴾
ترجمه: بی‌گمان الله متعال به عدالت و نیکوکاری فرمان می‌دهد.

پیامد: این رهنمودها برای جلوگیری از مجازات‌های خودسرانه، تنظیم صلاحیت‌های قضایی، رعایت حقوق زندانیان و روشن‌شدن مسؤولیت‌های نهادهای عدلی، مبنای مهمی فراهم می‌سازند.

حکم جلوگیری از مواد مخدر و کشت کوکنار

اقدامات امارت اسلامی در راستای جلوگیری از کشت کوکنار، تولید مواد مخدر و قاچاق آن از لحاظ حفاظت از سلامت جامعه، مصونیت نسل جوان و کاهش پیامدهای ناگوار مواد مخدر، شایان توجه است. مبنای شرعی این اقدامات، اصل حفاظت از جان و نفس انسان است زیرا حفاظت از زندگی، عقل و سلامت انسان از مقاصد مهم شریعت اسلامی به شمار می‌رود.

پیامد: این اقدامات ظرفیت مثبتی برای کاهش تولید و مصرف مواد مخدر، حفاظت از جوانان و ایجاد جامعۀ سالم دارند. البته تحقق پایدار این هدف مستلزم فراهم‌سازی کشت بدیل، حمایت اقتصادی از مردم و درمان افراد معتاد نیز می‌باشد که در عرصۀ عمل به‌روشنی مشاهده می‌شود. به افراد معتاد آموزش‌های حرفه‌ای و فنی ارائه می‌گردد و هزاران تن از معتادان نیز تحت درمان قرار گرفته‌اند.

فرمان قانون امر به معروف و نهی از منکر

قانون امر به معروف و نهی از منکر در تاریخ ۱۰ جولای ۲۰۲۴ توشیح و در ۳۱ جولای همان سال در جریدۀ رسمی نشر شد. هدف اعلام‌شدۀ این قانون تقویت ارزش‌های اسلامی، جلوگیری از منکرات اجتماعی و گسترش اصلاحات اخلاقی است.

اصل شرعی این قانون، رهنمود قرآن کریم است که می‌فرماید: ﴿وَلْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ﴾
ترجمه: باید از میان شما گروهی باشند که مردم را به سوی خیر دعوت کنند، به کارهای نیک فرمان دهند و از کارهای زشت بازدارند.

پیامد: این قانون چارچوب رسمی‌ای را برای گسترش ارزش‌های دینی، تقویت مسؤولیت اخلاقی و جلوگیری از منکرات اجتماعی فراهم می‌سازد اما برای تطبیق سالم این اصل رعایت علم، حکمت، عدالت، تدریج، حفظ عزت و کرامت مردم و پرهیز از اقدامات خودسرانه، امری ضروری است.

Exit mobile version