۱۴- خطر افراط و تفریط در فهم و تطبیق دین
پس از آنکه در بخشهای گذشته جوانب مختلف اعتدال را در عقیده، عبادات، اخلاق، معاملات، روابط اجتماعی و دیگر عرصههای زندگی بررسی کردیم مناسب است اکنون به یکی از عوامل مهم انحراف افراد و جوامع یعنی افراط و تفریط در فهم و تطبیق دین نیز اشاره شود.
اسلام نخستین دینی است که از همان روزهای آغازینش در برابر هرگونه غلو، تندروی و خروج از مسیر اعتدال مبارزه جدی کرده است، پیامبر بزرگ اسلام صلیاللهعلیهوسلم بارها مسلمانان را از افراط در امور دینی منع کرده و فرموده است: إِيَّاكُمْ وَالْغُلُوَّ فِي الدِّينِ، فَإِنَّمَا أَهْلَكَ مَنْ كَانَ قَبْلَكُمُ الْغُلُوُّ فِي الدِّينِ. (نسائی و ابن ماجه)
ترجمه: از غلو و افراط در دین خودداری کنید زیرا عامل هلاکت امتهای پیش از شما غلو و افراط در دین بود.
تاریخ اسلام نیز گواه این امر است که هرگاه گروهی از میانهروی فاصله گرفتهاند زمینه اختلاف، تفرقه و وارد شدن زیان بر امت اسلامی فراهم شده است، چنانکه در عصر کنونی نیز شاهد بودیم که برخی افراد به دلیل تندروی و افراط سبب اختلاف و تفرقه در میان امت اسلامی شدند و برخی افراد یا گروههای دیگر نیز به نام دفاع از دین راه خشونت، تکفیر بیضابطه، تندروی و سختگیری بیاساس را در پیش گرفتند؛ در حالی که چنین رویکردهایی نه با نصوص شرعی سازگار است و نه با سیرت پیامبر مهربان صلیاللهعلیهوسلم مطابقت دارد.
در مقابل گروه دیگری نیز زیر عنوان روشناندیشی، تجدد یا هماهنگی با زمانه در برابر اصول و ارزشهای ثابت اسلام سهلانگاری میکند و میکوشد احکام صریح دین را کمرنگ جلوه دهد، چنین رویکردی نیز نوعی تفریط و فاصله گرفتن از راه درست اسلام به شمار میرود، راهی که قرآن و سنت به مسلمانان معرفی کرده است نه راه افراط است و نه راه تفریط بلکه همان راه میانه و مستقیم است که مسلمان را به هدفش میرساند.
الله تعالی امت اسلامی را با همین ویژگی معرفی کرده و میفرماید: وَكَذَٰلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا. البقرة: ۱۴۳
ترجمه: و اینگونه شما را امت میانه قرار دادیم.
از همین رو هر فکر، اندیشه، جنبش یا رویکردی که مسلمانان را از اعتدال، عدالت، حکمت، رحمت و پیروی درست از قرآن و سنت دور میکند نیازمند بازنگری و اصلاح است.
متأسفانه امروزه برخی افراد به نام پیروی از سنت و حدیث تا آنجا در افراط و تندروی گرفتار شدهاند که دیگر مسلمانان در نظرشان کافر یا مشرک جلوه میکنند و به این ترتیب سبب اختلاف و تفرقه در میان امت اسلامی شدهاند، در حقیقت اسلام و سنت از چنین افرادی بیزار است و آنان در گمراهی خود سرگردان ماندهاند، مسلمان آگاه همواره تلاش میکند دین را بر اساس فهم درست و متوازن بیاموزد و خود را از دام افراط و تفریط حفظ کند.