عقاید بنیادین و انحرافات اصلی خوارج
هرچند خوارج در ظاهر قرآن عظیمالشأن را تلاوت میکردند و سجدههای طولانی بهجا میآوردند اما در حقیقت دین را به ظواهر آن محدود ساخته بودند، انحراف آنان در ترک عبادت نبود بلکه مشکل اصلیشان درک ناقص شریعت و تفسیر نادرست آیات الهی بود، به گفته شیخالاسلام ابنتیمیه رحمهالله اساس بدعت خوارج بر یک عقیده استوار بود و آن تکفیر کردن انسان به سبب ارتکاب گناه بود، آنان هر گناه کبیرهای را کفر میدانستند و مرتکب آن را برای همیشه جهنمی میشمردند در حالی که قرآن عظیمالشأن میفرماید:
«إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَن يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَن يَشَاءُ» (النساء: ۴۸).
الله تعالی جلجلاله گناه شرک را نمیآمرزد اما گناهان پایینتر از آن را برای هرکس که بخواهد میآمرزد.
این آیه به وضاحت بیان میکند که گناهان غیر از شرک نیز قابل آمرزشاند؛ اما خوارج با اصرار بر تکفیر گناهکاران این آیه را نادیده گرفتند و در برابر نص صریح قرآن عظیمالشأن ایستادند.
دومین انحراف بزرگ آنان تکفیر حضرت علی رضیاللهعنه و صحابه کرام رسولالله صلیاللهعلیهوسلم بود، خوارج برای اثبات موضع خود به این آیه استدلال میکردند:
«وَمَن لَّمْ يَحْكُم بِمَا أَنزَلَ اللَّهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ» (المائدة: ۴۴).
آنان استدلال میکردند که حضرت علی رضیاللهعنه با پذیرفتن حکمیت بهجای حکم الله تعالی جلجلاله بر اساس حکم دیگری داوری کرده و در نتیجه کافر شده است، اما این استدلال از اساس ضعیف و نادرست بود؛ زیرا خود قرآن عظیمالشأن برای حل اختلاف میان زن و شوهر دستور میدهد که دو داور تعیین شوند:
«فَابْعَثُوا حَكَمًا مِّنْ أَهْلِهِ وَحَكَمًا مِّنْ أَهْلِهَا» (النساء: ۳۵).
چگونه ممکن است الله تعالی جلجلاله در مسئلهای کوچک به میانجیگری دو نفر دستور دهد اما همین میانجیگری را در مسئلهای بزرگ کفر به شمار آورد؟ خوارج مفهوم «حَکم» را از حوزه تشریع و قانونگذاری به عرصه داوری و میانجیگری میان انسانها گسترش دادند و سپس هرگونه داوری غیرالهی را کفر دانستند.
آنان از این حقیقت غافل بودند که مقصود آیه کسانیاند که حکم الله تعالی جلجلاله را انکار میکنند یا آن را به بازی میگیرند نه کسانی که برای حل اختلاف میان مسلمانان میانجیگری و داوری را میپذیرند.
سومین انحراف آنان رویگردانی از سنت مبارک نبوی بود خوارج ادعا میکردند که تنها از قرآن عظیمالشأن پیروی میکنند و هر حدیثی را که به گمان آنان با قرآن در تعارض باشد رد میکردند، بر اساس همین دیدگاه حد شرعی سنگسار برای زناکار را نمیپذیرفتند و میگفتند که در قرآن عظیمالشأن هیچ آیهای درباره این حکم وجود ندارد.
اما همین ادعا خود گواه آشکار ناآگاهی آنان بود؛ زیرا رسولالله صلیاللهعلیهوسلم فرمودهاند: « برای من کتاب و چیزی همانند آن نیز اعطا شده است»
سنت؛ تفسیر و بیان قرآن عظیمالشأن است، پس چگونه ممکن است کسی ادعای فهم درست قرآن عظیمالشأن را داشته باشد اما سنت را کنار بگذارد؛ در حالی که الله تعالی جلجلاله میفرماید:
«وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانتَهُوا».
خوارج با این رویکرد در حقیقت نه از قرآن عظیمالشأن پیروی میکردند و نه از سنت نبوی؛ بلکه برداشت شخصی خود از قرآن را تعقیب میکردند و همان را دین الله تعالی جلجلاله میپنداشتند.
چهارمین انحراف آنان واجب دانستن قیام مسلحانه علیه امام و خلیفه مسلمانان بود، خوارج باور داشتند که اگر امام مرتکب گناهی شود یا به گمان آنان برخلاف سنت عمل کند قیام در برابر او واجب میشود، این عقیده با رهنمود صریح رسولالله صلیاللهعلیهوسلم در تضاد بود، آن حضرت صلیاللهعلیهوسلم فرمودهاند: «تا زمانی که در میان آنان (کفر بواح) و آشکار نبینید علیه آنان قیام نکنید».
اهل سنت و جماعت بر این اصل اتفاق نظر دارند که در برابر ظلم حاکم صبر کردن بهتر از قیامی است که به ریختن خون مسلمانان بینجامد و جامعه را به سوی آشوب و هرجومرج سوق دهد، شیخ ابنباز رحمهالله در این باره فرموده است:
«خوارج با تکفیر گناهکاران راهی را در پیش گرفتند که رسولالله صلیاللهعلیهوسلم از آن منع کرده بود؛ آنان مسلمانان را به سبب ارتکاب گناه کافر میدانستند و ریختن خونشان را حلال میشمردند».
پنجمین انحراف آنان حلال شمردن خون و اموال مسلمانان بود، خوارج نهتنها مخالفان خود را تکفیر میکردند بلکه خون و اموال آنان را نیز مباح میدانستند درحالی که با کافران اصلی نیز چنین رفتاری نداشتند. رسولالله صلیاللهعلیهوسلم در بیان یکی از ویژگیهای آنان فرمودهاند: «يَقْتُلُونَ أَهْلَ الْإِسْلَامِ وَيَدَعُونَ أَهْلَ الْأَوْثَانِ» (متفق علیه). یعنی: «مسلمانان را میکشند و بتپرستان را رها میکنند».
این جمله تصویر کاملی از انحراف خوارج ارائه میدهد: کسانی که ادعای دفاع از توحید داشتند؛ شمشیرهای خود را تنها در برابر مسلمانان موحد از نیام بیرون میکشیدند.
عبدالله بن خباب فرزند صحابی جلیلالقدر خباب بن اَرَت در حالی به قتل رسید که قرآن عظیمالشأن را با خود حمل میکرد و همسر باردارش نیز همراه او بود، این جنایت چهره واقعی خوارج را آشکار ساخت؛ گروهی که با شعار «لا حکم إلا لله» (حکم و فرمانروایی جز از آن الله نیست) به میدان آمده بودند اما در عمل حقیقت «لا رحم إلا لله» (گویی هیچ رحمی جز برای الله نیست) را به نمایش میگذاشتند و به نام الله تعالی جلجلاله خون مسلمانان را میریختند.
انحراف خوارج ابعاد گوناگونی داشت: در فهم قرآن عظیمالشأن، در درک سنت نبوی، در شناخت امامت و خلافت و در تعیین مرزهای ایمان و کفر؛ آنان دین را به ظواهر آن محدود ساخته و از معانی عمیق و حقایق آن چشم پوشیده بودند، رسولالله صلیاللهعلیهوسلم پیش از ظهور آنان خبر داده بودند که: «قرآن را تلاوت میکنند اما از گلوهایشان فراتر نمیرود».
یعنی الفاظ قرآن بر زبانشان جاری است اما معنا و مفهوم آن در دلهایشان جای نمیگیرد و به فهم درست و عمل صحیح نمیانجامد.
و این درسی ماندگار از تاریخ است: کسی که بدون علم و فهم درست به آموختن دین بپردازد، ممکن است بهجای نزدیک شدن به الله تعالی جلجلاله در میدان جنگ با او قرار گیرد.
