تلاوت قرآن کریم بدون علم و تدبر
یکی دیگر از ویژگیهای مهم خوارج که در احادیث صحیح رسولالله صلیاللهعلیهوسلم نیز به آن اشاره شده است، این بود که قرآن عظیمالشأن را تلاوت میکردند اما به معنا و مفهوم آن پی نمیبردند و این تلاوت هیچ تأثیری بر رفتار و کردارشان نداشت. در حقیقت آنها اهل تلاوت بودند و قرآن عظیمالشأن را بسیار تلاوت میکردند اما مشکل اساسیشان این بود که در درک و تطبیق صحیح رهنمودهای قرآنی دچار اشتباه میشدند.
در عصر حاضر نیز گروهی که به نام داعش ظهور کرد، دقیقاً همان رفتار خوارج نخستین اسلام را تکرار نمود. این گروه در نخستین روزهای اعلام خلافت باطل خود، سایر مجاهدین و مسلمانان را تکفیر کرد و آنان را خارج از دایره اسلام دانست. اعضای این گروه در تمامی سخنان خود به آیات قرآن عظیمالشأن استناد میکردند و تلاوت فراوانی نیز داشتند اما بر اساس شواهد آشکار موجود در عملکرد و رفتارشان، شمار زیادی از علمای جهان اسلام و مجاهدین راستین آنها را از جمله خوارج دانستند، مسلمانان دیگر را از همراهی با آنان منع کردند و در این زمینه هشدار دادند.
رسولالله صلیاللهعلیهوسلم درباره آنها فرمودهاند: «يَقْرَؤُونَ الْقُرْآنَ لَا يُجَاوِزُ حَنَاجِرَهُمْ» (صحیح البخاری، حدیث: ۷۴۳۲).
ترجمه: قرآن عظیمالشأن را تلاوت میکنند اما از گلوهایشان فراتر نمیرود.
مقصود این حدیث چنین نیست که آنها بهکلی از قرآن عظیمالشأن چیزی نمیفهمیدند یا به معنای آیات توجهی نداشتند بلکه در این حدیث به فاصله میان تلاوت قرآن و فهم صحیح آن، و نیز فاصله میان علم و عمل اشاره شده است. رهنمودهای قرآن عظیمالشأن باید بر قلب، اخلاق و رفتار انسان تأثیر بگذارد و او را بهسوی تقوا، عدالت و رحمت سوق دهد.
قرآن عظیمالشأن خود انسانها را به تدبر و ژرفاندیشی در آیات خویش فرا میخواند: «أَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ» (النساء: ۸۲).
ترجمه: آیا آنان در قرآن عظیمالشأن تدبر و اندیشه نمیکنند؟
از همینرو هرچند تلاوت قرآن عظیمالشأن ارزش و فضیلت فراوانی دارد اما در کنار تلاوت، تدبر در آیات، فهم درست آنها، عمل به رهنمودهایشان و رعایت اصول صحیح تفسیر نیز ضروری است. کسی که تنها به یک آیه یا یک حدیث استناد میکند و سایر نصوص و اصول شرعی را نادیده میگیرد، ممکن است به نتایج نادرستی دست یابد.
یکی از خطرات فهم سطحی این است که انسان برداشت شخصی خود را تنها تفسیر درست و ممکن بداند و هرکسی را که با او مخالفت میکند، مخالف قرآن عظیمالشأن و دین تلقی نماید. این همان مسیری است که میتواند اختلاف علمی را به دشمنی و افراطگرایی تبدیل کند. پس شناخت این ویژگی خوارج که در احادیث بیان شده است، اهمیت علم و ضرورت مراجعه به دیدگاههای علمای متخصص در مسائل دینی را نیز آشکار میسازد. برای فهم صحیح قرآن عظیمالشأن شناخت زبان عربی، سنتهای رسولالله صلیاللهعلیهوسلم، اسباب نزول آیات و اصول تفسیر ضروری است؛ همچنان درک ارتباط و هماهنگی میان آیات قرآن و احادیث نبوی نیز اهمیت اساسی دارد.
بناءً درس اساسی این بخش چنین است که قرآن عظیمالشأن تنها برای تلاوت بر زبان نازل نشده است بلکه باید به درستی شناخته شود، در آیات آن تدبر صورت گیرد و رهنمودهایش در زندگی عملی تطبیق گردد. تلاوتی که با علم، تقوا و اخلاق نیک همراه باشد انسان را به اهداف و مقاصد قرآن عظیمالشأن نزدیک میسازد اما تلاوتی که با فهم نادرست و رفتار افراطی همراه باشد، نمیتواند معیار حقانیت هیچ راه و گروهی قرار گیرد.
