پیروی از اندیشه یا شخصیت‌پرستی؟

عبدالله عاطف

وابستگی به یک گروه دینی، حرکت، سازمان یا حزب پس از ایمان، یکی از مهم‌ترین تصمیم‌های زندگی انسان به شمار می‌رود زیرا چنین تصمیمی مستلزم صرف اندیشه، وقت و دارایی انسان است و گاهی حتی جان او نیز در این راه قربانی می‌شود. از همین‌رو این پرسش از اهمیت فراوانی برخوردار است که چرا به یک گروه وابسته هستیم؟ باید برای این «چرا» پاسخی محکم و مستدل داشته باشیم.

انسان به‌ طور طبیعی تحت تأثیر شخصیت‌ها قرار می‌گیرد. یک سخنران تأثیرگذار، یک مجاهد شجاع یا یک رهبر متقی و پرهیزگار توجه انسان را به خود جلب می‌کند. گاهی شدت محبت و علاقه سبب می‌شود که همان شخصیت را از هرگونه اشتباه و خطا مصون و معصوم بپنداریم و چنان پیرو کورکورانه او شویم که حتی تحمل شنیدن کوچک‌ترین سخن مخالف درباره‌اش را نیز نداشته باشیم در حالی‌که اسلام ما را از شخصیت‌پرستی بازداشته و بر پیروی از حق و اصول تأکید کرده است.

مزیت وابستگی بر اساس اندیشه و مکتب اینست که حق تغییر نمی‌کند. دین خداوند متعال، اصول قرآن و سنت، عدالت، جهاد، دعوت و تطبیق شریعت ارزش‌هایی هستند که دیروز نیز حق بودند و امروز هم حق‌اند. هرکس بر این اصول استوار باشد بر حق است و هرکس از آن‌ها روی‌گردان شود، بر باطل است هرچند شخصیت بسیار بزرگی باشد. باید این حقیقت را بارها با خود تکرار کنیم تا قلب ما آن را به‌طور کامل بپذیرد. إِذا تَكرَّر تقرّر في القلب.

بنگرید! حضرت عبدالله بن مسعود رضی‌الله‌عنه می‌فرماید: «مَنْ كَانَ مُسْتَنًّا فَلْيَسْتَنَّ بِمَنْ قَدْ مَاتَ، فَإِنَّ الْحَيَّ لَا تُؤْمَنُ عَلَيْهِ الْفِتْنَةُ»
ترجمه: هرکس می‌خواهد از راه و روش کسی پیروی کند، باید از کسانی پیروی نماید که از دنیا رفته‌اند زیرا درباره انسان زنده نمی‌توان اطمینان داشت که از فتنه و لغزش در امان بماند.

پس اگر وابستگی شما به یک گروه بر اساس اندیشه و اصول آن باشد، آسوده‌خاطر باشید. اگر فردا امیر آن گروه تغییر کند یا شخص ضعیفی بر مسند رهبری آن بنشیند، باز هم پیوند شما با منهج و مسیر اصلی گروه استوار و ناگسستنی باقی خواهد ماند. از همین‌رو اگر خدای‌ناخواسته روزی رهبری آن گروه از اندیشه و اصول بنیادین خود منحرف شود، در تشخیص این‌که حق در کجاست و باید به کدام سو حرکت کنید، دچار مشکل نخواهید شد.

اما زیان شخصیت‌پرستی در اینست که شخصیت‌ها تغییر می‌کنند. انسان‌اند، فراموش می‌کنند، می‌ترسند، گرفتار حرص و طمع می‌شوند و ممکن است تحت فشار شرایط، موقف خود را تغییر دهند. چه بسیار کسانی که تا دیروز از حاکمیت شریعت سخن می‌گفتند اما امروز به ستایش دموکراسی و نظام باطل می‌پردازند. چه بسیار افرادی که تا دیروز به فرضیت جهاد باور داشتند اما امروز به نام مصلحت از آن اعلام بیزاری می‌کنند.

از همین‌رو اگر مبنای وابستگی شما یک شخصیت باشد، شما نیز همراه با همان شخصیت به‌سوی باطل حرکت خواهید کرد و گمان خواهید برد که همچنان در مسیر دین گام برمی‌دارید در حالی‌که در حقیقت به‌جای پیروی از دین، از یک شخص پیروی می‌کنید. قرآن کریم به همین وضعیت اشاره کرده است: ﴿اتَّخَذُوا أَحْبَارَهُمْ وَرُهْبَانَهُمْ أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِ﴾
ترجمه: آن‌ها عالمان و راهبان خود را به‌جای خداوند، پروردگاران خویش قرار داده بودند.

در تفسیر این آیه آمده است که پروردگار قرار دادن عالمان و راهبان از سوی آن‌ها، به این معنا بود که در مسائل حلال و حرام کورکورانه از ایشان پیروی می‌کردند.

از این سخن نتیجه مهم دیگری نیز به دست می‌آید که هرگاه از یک گروه انتقاد می‌کنیم، با آن مخالفت می‌ورزیم یا تصمیم به جدایی از آن می‌گیریم مبنای این موضع‌گیری باید آن باشد که اصول و قواعد بنیادین گروه با شریعت در تضاد قرار گرفته است، نه این‌که یکی از اعضای گروه مرتکب اشتباهی شده، یکی از کارمندان آن رفتار نادرستی از خود نشان داده یا یکی از مسئولانش دست به فساد زده باشد و ما اشتباه همان یک فرد را دلیلی قرار دهیم تا تمام گروه، اندیشه و فعالیت آن را مردود بشماریم.

زیرا افراد در هر جایگاهی ممکن است ضعیف و خطاکار باشند. حتی در سپاه رسول‌الله صلی‌الله‌علیه‌وسلم نیز منافقانی حضور داشتند آیا وجود آن‌ها می‌تواند دلیلی برای ترک جهاد باشد؟ برخی از صحابه کرام رضی‌الله‌عنهم نیز دچار اشتباهات اجتهادی شده‌اند، آیا این اشتباهات مقام صحابیت آنان را از میان برده است؟ هرگز!
پس اگر یک گروه اسلامی بر اندیشه تطبیق شریعت، بیزاری از کفر و احیای سنت استوار باشد اما یکی از اعضای آن مرتکب اشتباه شخصی شود، انتقاد باید متوجه همان فرد باشد، نه اندیشه و مبنای فکری گروه.

از همین‌رو باید بیاموزیم که میان خطای یک فرد و انحراف یک اندیشه تفاوت قائل شویم. اشتباه فردی ممکن است شایسته اصلاح و بخشش باشد اما انحراف فکری باید رد شود، هرچند از سوی شخصیتی بسیار بزرگ سر زده باشد. خلاصه این‌که مسلمان آگاه و بیدار کسی است که پیوند خود را با اندیشه و اصول استوار می‌سازد نه با شخصیت‌ها. او بررسی می‌کند که این گروه از چه دیدگاهی به قرآن و سنت می‌نگرد، منهج آن چیست و بر چه اصولی استوار است.

به‌همین‌ لحاظ اگر شخصیتی از اندیشه و اصول خود منحرف شود، از آن شخصیت فاصله می‌گیرد اما از اندیشه حق روی‌گردان نمی‌شود. همچنان هنگامی که انتقاد می‌کند، انتقادش بر مبنای اصول است نه اشخاص. اگر از افراد نیز انتقاد می‌کند، اشتباه آنان را به پای تمام گروه نمی‌نویسد بلکه هدفش اصلاح همان فرد است نه صرفاً انتقاد کردن برای انتقاد.

تاریخ گواهی می‌دهد که ملت‌ها و جوامعی که به‌جای شخصیت‌پرستی از اصول و اندیشه‌ها پیروی کرده‌اند، همان‌ها استوار مانده و به موفقیت دست یافته‌اند اما آنانی که اندیشه و اصول را رها کرده و چشم‌بسته در پی شخصیت‌ها روان شده‌اند، سرانجام دچار پراکندگی و تفرقه گردیده‌اند. وَ مَا عَلَيْنَا إِلَّا الْبَلَاغ.

Exit mobile version