۱۲- اعتدال در فراگیری علم و عمل به آن
یکی از جلوههای اعتدال و میانهروی در اسلام حفظ توازن میان فراگیری علم و عمل به آن است، اسلام دین مقدسی است که پیروان خود را به کسب علم، تفکر، تدبر و شناخت حقایق تشویق میکند اما در عین حال نمیخواهد علم تنها به معلومات محدود بماند و از عمل جدا شود همانگونه که بیتوجهی به علم و دانش ناپسند و زیانبار است اکتفا کردن به علم و عملی نکردن آن در زندگی نیز از دیدگاه اسلام پذیرفتنی نیست.
الله متعال در نخستین آیاتی که بر رسولالله صلیاللهعلیهوسلم نازل کرد به خواندن و فراگیری علم فرمان داد:
﴿اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ﴾ [العلق: ۱]. این فرمان الهی جایگاه بلند علم و دانش را در اسلام نشان میدهد، اما از سوی دیگر قرآن عظیمالشأن بارها کسانی را که به آموختههای خود عمل نمیکنند نکوهش کرده است، الله تعالی جلجلاله میفرماید:
﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِمَ تَقُولُونَ مَا لَا تَفْعَلُونَ كَبُرَ مَقْتًا عِندَ اللَّهِ أَن تَقُولُوا مَا لَا تَفْعَلُونَ﴾ [الصف: ۲-۳]
یعنی: «ای کسانی که ایمان آوردهاید! چرا چیزی را میگویید که خود انجام نمیدهید؟ نزد الله جلجلاله بسیار ناخوشایند است که چیزی را بگویید اما به آن عمل نکنید».
رسولالله صلیاللهعلیهوسلم نیز از علمی که سودی نداشته باشد به الله جلجلاله پناه میبرد و میفرمود:
«اللَّهُمَّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ مِنْ عِلْمٍ لَا يَنْفَعُ». [مسلم]
این دعای مبارک بیانگر آن است که ارزش حقیقی علم زمانی آشکار میشود که در اخلاق، رفتار و زندگی انسان تغییر مثبت ایجاد کند، عالم حقیقی کسی نیست که صرفاً معلومات فراوان داشته باشد بلکه کسی است که علم او موجب تقوا، اخلاق نیکو و خدمت به مردم شود.
از سوی دیگر اسلام عمل بدون علم را نیز نمیپذیرد زیرا بسیاری از اشتباهات و انحرافات زمانی پدید میآیند که انسان بدون آگاهی و بصیرت اقدام کند، از همین رو اسلام همواره علم و عمل را با یکدیگر مرتبط دانسته است؛ علمی که راه حق را روشن سازد و عملی که علم را به واقعیت عملی تبدیل کند.
در این زمینه اعتدال آن است که مسلمان همواره در پی فراگیری علم باشد و در کنار آن آموختههای خود را در زندگی فردی و اجتماعی خویش به کار گیرد، هر اندازه علم انسان افزایش مییابد به همان اندازه باید احساس مسئولیت، تواضع و پایبندی او به ارزشهای اسلامی نیز تقویت شود.
از همین رو اسلام رابطهای ناگسستنی میان علم و عمل برقرار کرده است، جامعهای که در آن علم با عمل و دانش با اخلاق همراه باشد به سوی رشد، پیشرفت و سعادت گام خواهد برداشت و این یکی از جلوههای زیبای اعتدال و میانهروی در دین مقدس اسلام به شمار میرود.