فرامین امیرالمؤمنین و اصلاحات شرعی، خانوادگی و اجتماعی در افغانستان! بخش نخست

دکتور همام سلطانی

بررسی و ارزیابی تحقیقی و شرعی حقوق زنان و کودکان، نکاح و میراث، رسوم ازدواج، وفات و مراسم همدردی، حج و عمره و سایر مسائل زندگی اجتماعی

مقدمه
اسلام یک نظام جامع و کامل برای زندگی است. رهنمودهای اسلام تنها به زندگی فردی، عبادات و اخلاق انسان محدود نمی‌شود بلکه خانواده، جامعه، اقتصاد، تعلیم و تربیه، حقوق بشر، مسئولیت‌های اجتماعی و تمام عرصه‌های نظام دولتی را در بر می‌گیرد. هدف اساسی شریعت اسلامی حفاظت از دین، جان، عقل، نسل، مال، استقرار عدالت اجتماعی، ادای حقوق بندگان و از میان برداشتن ظلم و بی‌عدالتی است.

اصلاح واقعی یک جامعه زمانی امکان‌پذیر است که امور اجتماعی آن به‌ جای رسوم و عنعنات گذشته، سنت‌های قومی و خواسته‌های شخصی بر مبنای عدالت، احسان، اصول شرعی و حقوق انسانی تنظیم گردد. به‌ویژه حفاظت از حقوق زنان، کودکان، یتیمان، بیوه‌زنان، اقشار آسیب‌پذیر و افراد نیازمند از نظر اقتصادی، از مسئولیت‌های اساسی هر جامعه اسلامی به شمار می‌رود.

ساختار اجتماعی افغانستان نیز در این زمینه نیازمند توجه ویژه است. در مناطق مختلف کشور برخی رسوم و عنعناتی وجود دارند که از نسلی به نسل دیگر انتقال یافته و با گذشت زمان، بخشی از ضرورت‌های اجتماعی، عزت و حیثیت قومی تلقی شده‌اند در حالی‌که شماری از آن‌ها با احکام صریح شریعت در تضاد بوده، خلاف حقوق انسانی هستند و خانواده‌ها را با مشکلات اقتصادی مواجه می‌سازند. ازدواج اجباری، محروم ساختن زنان از میراث، تصرف پول مهر و سایر مطالبات مالی اضافی، مصارف بی‌مورد در مراسم عروسی، تحمیل بار سنگین مهمانی‌ها بر خانواده متوفی و برگزاری مراسم نمایشی پس از بازگشت از حج و عمره نمونه‌های آشکار این رسوم نادرست به شمار می‌روند.

امیرالمؤمنین شیخ‌القرآن والحدیث مولوی هبة‌الله اخندزاده حفظه‌الله در زمان‌های مختلف طی فرامین صادرشده، در باره شماری از این مسائل اجتماعی رهنمودهایی ارائه کرده است. اهمیت این فرامین در آن است که در سطح دولتی برای اصلاح مشکلات اجتماعی‌ دستورالعمل‌هایی صادر شده که با زندگی روزمره مردم، ثبات خانواده‌ها، حقوق مالی و اخلاق اجتماعی ارتباط مستقیم دارند.

اما در یک ارزیابی علمی و تحقیقی سه موضوع باید از یکدیگر تفکیک و بررسی شوند:
نخست: در فرمان چه حکمی صادر شده است؟
دوم: مبنای شرعی این حکم چیست؟
سوم: در نتیجه تطبیق این حکم عملاً چه تغییراتی در جامعه به وجود آمده است؟
در این نوشتار، موضوعات فرامین یادشده به‌گونه منظم گردآوری شده و دلایل شرعی، اهمیت اجتماعی، اهداف اصلاحی و ضرورت‌های تطبیق عملی آن‌ها مورد بررسی قرار گرفته است.

بخش نخست: حقوق زنان و حفاظت از زندگی خانوادگی

۱. فرمان شماره ۸۳ ج ۱ درباره حقوق زنان

فرمان رسمی و اساسی
فرمان امیرالمؤمنین شیخ‌القرآن والحدیث مولوی هبة‌الله اخندزاده که درباره حقوق زنان صادر شده است، در عرصه اصلاحات خانوادگی و اجتماعی افغانستان از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.
شماره فرمان: ۸۳ ج ۱، شماره مسلسل ۱۴۳۲
در این فرمان شش حق اساسی زنان بیان شده است.

نخست: رضایت زن در عقد نکاح
زن بالغ را نمی‌توان بدون رضایت خودش به ازدواج مجبور ساخت. مسئولیت پدر، برادر و سایر سرپرستان خانواده این است که در موضوع ازدواج به نظر و رضایت زن اهمیت بدهند.
رسول‌الله صلی‌الله‌علیه‌وسلم فرموده‌اند: «لَا تُنْكَحُ الْأَيِّمُ حَتَّى تُسْتَأْمَرَ، وَلَا تُنْكَحُ الْبِكْرُ حَتَّى تُسْتَأْذَنَ»
ترجمه: زن بیوه یا مطلقه بدون مشورت و نظرخواهی از خودش به نکاح داده نمی‌شود و دختر باکره نیز بدون اجازه خودش به ازدواج داده نمی‌شود.
(صحیح البخاری، کتاب النکاح، حدیث شماره ۵۱۳۶ و صحیح مسلم، کتاب النکاح، حدیث شماره ۱۴۱۹)

هدف این حکم آن است که نکاح صرفاً یک تصمیم خانوادگی یا قومی تلقی نشود بلکه به‌عنوان یک پیمان شرعی شناخته شود که رضایت زن در آن از اهمیت اساسی برخوردار است.

دوم: منع دادن زنان در بدل حل منازعات خانوادگی
در این فرمان بر اصلاح رسمی آن عنعناتی تأکید شده است که بر اساس آن، در برخی مناطق برای حل منازعات ناشی از قتل، دشمنی، جنگ و اختلافات خانوادگی، دختری را به خانواده دیگری واگذار می‌کردند. این عمل با عزت، آزادی و حقوق شرعی زن در تضاد است. بار گناه یک فرد یا پیامدهای یک منازعه خانوادگی را نمی‌توان بر دوش زن بی‌گناهی گذاشت.

الله تعالی می‌فرماید: ﴿وَلَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَىٰ﴾
(سوره انعام: ۱۶۴)
ترجمه: هیچ گناهکاری بار گناه دیگری را بر دوش نمی‌کشد.

سوم: حق ازدواج برای زن بیوه
پس از وفات شوهر یا طلاق، نمی‌توان زن را بدون رضایت خودش به ازدواج با شخص دیگری مجبور ساخت. او حق دارد با رعایت حدود شرعی درباره آینده زندگی خود تصمیم بگیرد.

الله تعالی در قرآن کریم می‌فرماید: ﴿فَلَا تَعْضُلُوهُنَّ أَنْ يَنْكِحْنَ أَزْوَاجَهُنَّ إِذَا تَرَاضَوْا بَيْنَهُمْ بِالْمَعْرُوفِ﴾ (البقرة: ۲۳۲)
این آیه در سیاق خود درباره ازدواج مجدد زن طلاق‌شده با شوهر قبلی‌اش است اما از آن، منع ایجاد موانع ناحق در برابر حق ازدواج زن نیز دانسته می‌شود.

چهارم: مهر ملکیت شخصی زن است
در فرمان تصریح شده است که مهر زن، حق شرعی و ملکیت شخصی اوست. پدر، برادر، کاکا یا هیچ‌یک از خویشاوندان دیگر نمی‌توانند بدون رضایت او بر این مال تصرف کنند.

الله تعالی می‌فرماید: ﴿وَآتُوا النِّسَاءَ صَدُقَاتِهِنَّ نِحْلَةً﴾ (سورة النساء: ۴)
ترجمه: مهرهای زنان را با رضایت و طیب خاطر به آنان بپردازید.

این حکم به‌ویژه برای اصلاح آن دسته از رفتارهای اجتماعی اهمیت دارد که در آن‌ها مهر سنگینی به نام زن تعیین می‌شود اما پول آن را اعضای خانواده به اختیار خود می‌گیرند و در آن تصرف می‌کنند.

پنجم: حق میراث زن
در فرمان تأکید شده است که زنان نباید از میراث محروم ساخته شوند. دختر، خواهر، مادر و زن بیوه، هرکدام بر اساس نسبت شرعی خود با متوفی و با درنظرداشت موجودیت سایر وارثان، سهم مشخصی از ترکه دارند.

الله تعالی می‌فرماید: ﴿لِلرِّجَالِ نَصِيبٌ مِّمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالْأَقْرَبُونَ وَلِلنِّسَاءِ نَصِيبٌ مِّمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالْأَقْرَبُونَ﴾ (سورة النساء: ۷)
در این آیه برای مردان و زنان هر دو در میراث سهم تعیین شده است. پس محروم ساختن زن از میراث صرفاً به این دلیل که پس از ازدواج به خانواده دیگری می‌رود، یا این‌که سهم او باید در اختیار برادرانش باقی بماند، از نظر شرعی درست نیست.

ششم: رعایت عدالت میان همسران متعدد
در فرمان در صورت تعدد زوجات، بر ادای حقوق همسران و رعایت عدالت میان آنان توصیه شده است.

الله تعالی می‌فرماید: ﴿فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تَعْدِلُوا فَوَاحِدَةً﴾ (سورة النساء: ۳)
هدف حکم این است که جواز ازدواج با چند همسر به وسیله‌ای برای ضایع ساختن حقوق هیچ‌یک از همسران یا رفتار ناعادلانه با آنان تبدیل نشود.

پیامدهای مثبت و تأثیرات اجتماعی این فرمان:
این فرمان گامی مهم و تأثیرگذار در راستای حفاظت از حقوق شرعی زنان در زمینه نکاح، عزت، مالکیت مالی، میراث و زندگی زناشویی به شمار می‌رود. با تطبیق این فرمان زمینه جلوگیری از ازدواج‌های اجباری، ضایع شدن حق میراث زنان و مداخلات ناروا در امور ازدواج فراهم شده است. همچنین این فرمان برای تقویت بنیاد خانواده، حفاظت از حقوق شرعی زنان و نهادینه ساختن عدالت و انصاف در جامعه، از ارزش و اهمیت قابل توجهی برخوردار است.

Exit mobile version